Thursday, December 24, 2009

Nollaig Shona

Nollaig Shona agus Beannachtaí An Linbh is Dia Oraibh Uilig.

Sunday, December 20, 2009

Tá an Fuacht ag Teacht is an Teas ag Tréigean…

Agus an aimsir ag dul i ngéire, bhí focla an amhráin ag síor-rith trí mo cheann. Le lá nó dhó anuas bí cinnte go bhfuil muid tréigthe ag an teas. Aréir thosaigh an sneachta ag titim, calóga bídeacha mear-reoite neamhghreamacha. Roimh déanamh ar an leaba dom, las mé na soilsí seachtracha agus chaith mé tamall ag breathnú orthu, gloine fíona lem ais. Nós é seo a mhúin mo chairde Seapánacha dom. ‘Yuki mi zake’ a thugtar air agus an chiall atá leis ná ‘Sneachta Feic Sake’, sake a ól agus tú ag breathnú ar an sneachta ag titim. Bhí gaoth measartha láidir ann aréir agus na calóga ag rince mar a bheidís in ballet mire. Iontach álainn mar radharc. Ar m’éirí dom ar maidin, bhí ocht n-orlaí íonbhán ar an talamh agus a bhuí do chomharsa linn, bhí an cabhsa treafa aige cheana féin.

Thursday, December 17, 2009

Ag Beathú na hÉanlaithe

Agus mé ag ithe bricfeasta is dual dom súil a chaitheamh ar a bhfuil ar siúl amuigh ag imeall na coille, mar is ansin atá na hionaid beathaithe suite ag Beathaitheoir na hÉanlaithe, arb ionann í agus Cosantóir na mBilí. Tráth ar cheannaigh muid an teach seo breis is fiche bliain ó sin, tosaigh muid ar liosta a choinneáil de na héin a chonaic muid amuigh. N’fheadar cá bhfuil an liosta sin anois, ach más buan dom chuimhne, faoi cheann cúig bliana, bhí thart ar tríocha cineál feicthe againn. Cúpla ceann, ní fhaca muid ach uair nó dhó iad, agus chun éan a bheith liostaithe b’éigean don bheirt againn bheith ar aon intinn faoi. Uair amháin, tar éis stoirme, bhí mise deimhin de go bhfaca mé Mountain Bluebird, ach dar le mo chéile, ba Blue Oriel a bhí i gceist. Fágadh as an liosta an dá shórt.

Ar ndóigh tá thart ar dheich gcineál atá linn i gcónaí: na gealbhain, na glasáin idir ghlasán tí agus glasán órga, an cnóshnag, an chickadee agus na cnagairí, gan trácht ar an blue jay, na druideanna agus na préacháin. Ina theannta siúd, tagann seabhac agus clamhán ó am go chéile agus um earrach tagann an dreoilín, éan confach. Le héirí na gréine agus lena fuineadh fógraíonn an dreoilín gur leis ár dtailte uilig agus is mairg d’éan ar bith nó d’ainmhí beag, an siopmonc mar shampla, a thagann i bhfogas fiche méadar dá nead.

Le teacht an tsneachta, bailíonn na cairdinéil ina bplódanna amhail is go raibh fúthu Pápa nua a thoghadh. Álainn ar fad é deirge na bhfireannach mar chodarsnacht ar bháine an tsneachta. Le mí anuas tá slua maith junco anseo. ‘Snow birds’ a thugtar orthu go hiondúil toisc go bhfuil brollach bán orthu.

Dealraíonn go bhfuil a rogha bia ar gach cineál. Cuid díobh is fearr leo síolta stríocacha lus na gréine, cuid eile na síolta dubha. Na héin beaga, ar nós na glasáin, is fearr leo siolta beaga an feochadáin, ach is ar an ngeir a dhíríonn na cnagairí, a bhfuil ceithre shórt díobh anseo, ó bhídeach go mór (downy, hairy, red bellied agus flicker na hainmneacha atá ag muintir na háite orthu.) Cúpla bliain ó shin thagadh turcaí baineann chugainn gach lá chun na síolta tite a ithe. Nead aici, mheas muid ar an talamh garbh soir uainn.

Wednesday, November 25, 2009

Maróg Nollag 2009

Chaith mé seal sa chistin inné ag déanamh na maróg. Mar a luaigh mé sa scéal sin liom “An Cheimic, An Dán Díreach agus An Chócaireacht” is iomaí iarcheimiceoir a chleachtann a leithéid toisc macalla na saotharlainne a bheith le brath ar an gcócaireacht.

Ar ndóigh, tá oiread oidis ann is atá cócairí, ach seo mo cheann féin. Más ag meilt do spíosraí atá tú, fainic, mar is láidre spíosraí nuamheilte ná an stuif meilte a cheannaítear i mbuidéal beag san ollmhargadh.

Mínbhruascar aráin: 6 chupán
Rísíní geala: 24 unsa
Rísíní donna: 16 unsa
Cuiríní: 10 n-unsa
Ciotrón measctha: 8 n-unsa
Dátaí mionghearrtha: 8 n-unsa
Ola canola: ¼ cupán
Siúcra: 2 chupán
Uibheacha circe: 6 cinn
Guinness: tart ar 60 unsa
Noitmig mheilte: 5 thaespúnóg
Cainéal meilte: 4 thaespúnóg
Maicis mheilte: 4 thaespúnóg
Plúr: Mám

Is gnáth dom buicéad plaisteach íon-nite suite sa doirteal a úsáid le haghaidh an oidis seo, rud a chuireann mo chéile sna trithí gáire.

Measc le chéile na torthaí triomaithe, ná dátaí agus an ciotrón agus caith isteach mám plúir agus tú á meascadh chun iad a dhíghreamú ó chéile. Cuir leo siúd an mínbhruascar aráin agus an siúcra agus measc arís. Coip na huibheacha, cuir leo an ola agus na spíosraí meilte, coip arís agus ansin measc ¾ den Guinness leo. Measc an leacht isteach leis na comhábhair tirime. Fág an t-iomlán ar leataobh ar feadh 10 nóiméad ar a laghad fad a bhíonn tú ag ullmhú na soitheach. Mura mbíonn an meascán leathbhealach idir fuidreamh agus taos, cuir breis Guinness leis. Bealaigh na soithigh le spré cócaireachta agus líon ¾ lán iad. Cuir clúdaigh orthu agus cuir á ngalú iad.

I mbliana bhain mé úsáid as babhlaí Rubbermaid (Take Alongs) tomhas 3 chupán. Ocht maróg an toradh a bhí ar mo chuid oibre. Agus iad á ngalú is gá na babhlaí a choimeád ó thadhall le bun an phota. Mura bhfuil raca agat chuige sin, bain úsáid as mirlíní gloine nó nithe eile dá leithéid. Galaigh na maróga ar feadh uair go leith. Tóg amach ón bpota iad, daingnigh na clúdaigh ar na babhlaí (sin buntáiste atá ag Rubbermaid ar Ziplok) agus cuir sa chuisneoir iad. Uair nó dhó roimh Nollaig baist gach maróg le braon Jamesons. Táid ann a itheann maróg fhuar ach is fearr liomsa te í. Atéamh trí ghalú ar feadh uaire nó san mhicreathonn ar feadh nóiméad nó dhó (nó trí?).

Monday, November 23, 2009

Ceapach Nua

Mar a luaigh mé tamall ó shin, tháinig mise agus Cosantóir na mBilí ar chomhthuiscint maidir le leagadh roinnt crann, rud a dhíbir an scáth a bhí ag cur as go mór do mo ceapacha glasraí. Ach ó tharla an dubhach ar na prátaí i mbliana, ní bheidh ar mo chumas an bhliain seo chugainn trátaí a chur in aon cheann de na ceapacha sin agus níl rud is blasta ná tráta abaí díreach bainte ón ngairdín.

Só, ceapach nua. Déanta na fírinne, is fada ó thóg mé ceapach nua. Mheas mise go raibh cúig nó sé de bhlianta ann ar a laghad, ach deir an Cosantóir nár thóg mé ceapach le deich mbliana agus, ar sí, “Fainic, mar ní ag dul in óige atá tú.”

Suíomh grianmhar tofa agam, ach a Dhia, na clocha agus na fréamhacha. Fréamhacha na gcrann a leagadh, ar ndóigh, agus an dealramh ar an scéal gur carnadh clocha sa láthair chéanna nuair a bhíothas ag tógáil an tí agus ag tochailt an córas séarachais. Siúd is go bhfuil muid ar imeall an bhaile, tá dabhach seipteach againn agus ‘leach field’ ag dul leis. (Gaeilge ar ‘leach field?)

Pé ar bith é, tá an dúshraith leibhéalta agam, éadach frith-fréamhach leagtha agam ar an talamh agus an chéad shraith de bhíomaí suite go seoigh. ‘4x4x8s’ a thugtar anseo ar na bíomaí. Sé sin le rá, 4 orlaí faoi 4 orlaí faoi 8 dtroithe. Doimhneacht de throigh a bheidh sa cheapach an bhliain seo chugainn, rud a oireann do thrátaí, ach is ag cur leis na bíomaí a bheidh mé ó bhliain go bliain agus uainíocht na mbarr á cleachtadh agam.

Agus mé ag tógáil an chéad cheapach, ba iad 6x6x8s a bhí mar bhíomaí agam agus ‘bunalt’ (butt joint) eatarthu. Cheangail mé le chéile iad le tairní móra fada. An chéad uair eile a thug mé faoin obair, 4x4x8s a bhí agam agus alt rádail (lap joint) eatarthu. Cheangail mé an haltanna sin le ‘rebar’ tar éis poill go talamh a dhruileáil tríothu.

An t-am seo beidh cleas eile á thriail agam. Greamóidh mé le chéile iad le ‘Gorilla Glue’. Cé nach bhfuil ceimic an ghliú iniúchta agam, measaim gur cineál eapocsaíd é mar gur gá taise chun greamú láidir a bheith agat. Bhí sé ar intinn agam an jab a chríochnú inniu, ach mo léan, tá sé ró-fhuar amuigh agus lagódh an teocht íseal neart an ghreamú. Seans ann anois go mbeidh orm fanacht leis an earrach chun an cheapach a chríochnú. Ah, well, sin saol an gharraíodóra.

Saturday, November 14, 2009

Na Simplithe?

Is de réir a chéile a thiocfaidh siad. Ar na cinn atá im’ cheann faoi láthair tá

An ginideach a sheachaint sa mhéid is féidir liom (ag lorg obair, le linn cogadh)

Infhilleadh ar an ainm briathartha a sheachaint (le linn imscrúdú, ar tí imeacht)

Tréan iolraí, fiú más gá iad a chumadh as an nua (na fearacha, na bádanna)

An fhoirm scartha den bhriathar, ainneoin gur masla dom’ chluas iad ar uaire (bhíodh mé)

Foirm amháin a bheith ag an aidiacht (na bádanna mór, mé in amhras faoin gceann seo.)

An t-iolra i ndiaidh gach uimhir seachas ‘aon’ (trí piontacha, ocht piontacha)

(Tá ceist na n-iolraí thar a bheith casta. Dúirt Damian McManus liom go raibh, dar le hEochaidh Ó hEódhasa, breis agus céad foirmeacha ag an ainmfhocal iolrach sa Ghaeilge. Deacracht eile a chuireann foghlaimeoirí ar strae is ea an t-ainm briathartha. Is ar éigean atá rialtacht ar bith lena ndíorthú ón mbriathar sa chéad réimniú; siúl/ag siúl; múin/ag múineadh; léigh/ ag léamh, agus tá a lán eisceachtaí sa dara réimniú; ceannaigh/ag ceannach; labhair/ag labhairt; éirigh/ag éirí.)

Measaim gur luaigh mé áit éigin cheana gur chuala mé a leithéid seo ag déagóirí i Ros a’ Mhíl: cóta an fhear; bróga na bhfearacha. Sé sin, an claochlú tosaigh á úsáid in áit an ghinideach (sic).

Friday, November 13, 2009

Simpliú

Táid ann a bhfuil bua na dteangacha acu. Nílimse ar na daoine sin agus caithim a admháil go raibh an-deacracht agam agus mé ag iarraidh mo chuid Gaeilge a athshealbhú tar éis í a bheith curtha díom agam le tríocha bliain. Agus an cinneadh déanta agam go ndéanfainn an t-athshealbhú, ghlac mé go huile is go hiomlán leis an gCaighdeán Oifigiúil mar threoir. Táimse, faoi láthair, ag déanamh athbhreithniú ar an gcinneadh sin.

Cé gur bhain mé amach mo dhochtúireacht sa Cheimic Orgánach agus gur chaith mé tamall de bhlianta ag déileáil le comhdhúile ón nádúr, ba léir dom go raibh acmhainní taighde ann a bhí in easnamh ar an gcomhlacht a raibh mé fostaithe ann. Dhéanainn staidéar ar na réimsí nua sin agus, den chuid is mó, d’éirigh liom a áitiú ar mo bhainistíocht ligean dom tabhairt faoin réimse nua. Ba mhinic agus mé ag traenáil m’fhoireann nua go bhfuair mé amach go raibh bearnaí im’ chuid eolais féin. ‘Foghlaim trí mhúineadh’ a thugaim ar an bpróiseas sin.

Chinn mé an cleas céanna a ghlacadh chugam agus mé ag feabhsú mo chuid Gaeilge agus reáchtáil mé ranganna i scríbhneoireacht na Gaeilge ar an idirlíon ar feadh tréimhse de bhlianta. Cibé faoi chumas mo dhaltaí ag deireadh na ranganna, bhí feabhas ar mo chuidse den teanga ag a ndeireadh. Ina theannta sin, fuair mé léargas ar a dheacra is atá sé ag foghlaimeoirí castachtaí na teanga a bhreith leo. Anuas air sin, agus mé tar éis cuairteanna a thabhairt ar an nGaeltacht, ba léir dom nárbh ionann ar chor ar bith an teanga labhartha agus Gaeilge an CO. Go deimhin, i nGaeilge Ros a’ Mhíl, mar shampla, tá an tuiseal ginideach geall le bheith imithe le gaoth. Tá beartaithe agam triail a bhaint as ‘Gaeilge simplithe’ ar mo bhlag. Is simpliú dem chuid féin a bheidh á chleachtadh agam agus tá súil agam nach mbeidh sibh uilig sa mhullach orm de bharr an turgnamh seo.

Saturday, November 7, 2009

An Beachtheach Lota

Agus mé ag cur críoch le néatú an ghairdín, á chur i staid gheimhridh, mar a déarfá, chaith mé súil ar an mbeachtheach ar bhalla an gharáiste agus baineadh stangadh asam mar bhí chuile tollán/poll/ lota. Bhí gach pluga láibe briste agus b’amhlaidh freisin do na plugaí féir. Cé a rinne? B’in an cheist. Níl ann ach buille faoi thuairim, ach measaimid beirt gur ceann de na cnagairí beaga an coirpeach. Tá ceithre shaghas cnagaire a thaithíonn ár ngairdín agus an choill bheag atá ag dul leis agus feictear iad ag druileáil i gcoirt na gcrann ag lorg feithidí. Is dócha gur bhraith an cladhaire go raibh rud éigin beo sna tolláin agus chuaigh á lorg. Muid ag lorg fuascailt ar an bhfadhb seo faoi láthair.

Tuesday, October 20, 2009

An Ní a Cheangail Dia, Ná Scaoileadh Duine É.

Agus muid ar Aifreann an Domhnaigh sa Duomo in Firenze, roimh thús don Aifreann tháinig seandeagánach ceannliath im threo agus d’fhiafraigh díom cárbh as dom. ‘Sono Irlandese,’ a deirimse. ‘Ah,’ ar sé agus é ag cur a dhá lámh le chéile i bhfoirm méise. Ansin scar sé óna chéile iad, lámh amháin leata ar oscailt, an lámh eile fillte ina dhorn. B’ait liom sin gur ghlac sé chuige paimfléid Aifreann an lae sin agus shín méar i dtreo Marcas 10:9. “Che peccato,” (nach trua é) ar sé. Polaitíocht na críchdheilte tuigthe go cruinn aige dar liom.

Wednesday, October 14, 2009

Ar Saoire Dom…

An Róimh, Firenze, Siena agus Ceantar Chianti. B’aoibhinn mar shaoire í. Muid faoi dhraíocht ag saibhreas cultúrtha na tíre, ag saibhreas Firenze ach go háirithe. B’in ár dtríú cuairt ar Firenze agus a fhios againn go rí-mhaith anois nach bhfuil feicthe againn fós ach fíorbheagán dá bhfuil ar fáil. Ach ní chuige sin atá mé sa nóta seo. Seans go mbeidh a thuilleadh le rá agam amach anseo faoin saoire.

Is nós dom agus mé ar saoire briseadh go huile is go hiomlán le mo ghnáthshaol. Ní léim nuachtán, ní amharcaim ar theilifís. Bhí toradh an reifrinn foilsithe le seachtain sularbh eol dom é. Ina n-ionad siúd, léim leabhair a bhí curtha ar an méar fhada agam le tamall. Ba iad na leabhair a léigh mé ‘An Tionscadal’, ‘Cín Lae Seangáin’ agus ‘Ó Mhársa go Magla’ le Mac Síomóin, agus ‘Caighdeán Nua Don Ghaeilge’ le Nicholas Williams. Mar a scríobh Aonghus le déanaí, tá Mac Síomóin ar an díorma beag údar atá ag scríobh fíor-litríocht sa teanga i láthair na huaire. Is cumasach, eolach, samhlaíoch mar scríbhneoir é agus smaointe tábhachtacha á nochtadh aige sna saothair atá luaite agam thuas. Agus mé sáite in ‘An Tionscadal’ ba é an smaoineamh a rith liom ná ‘Tuige tú ag diomailt d’ama le raiméis bleachtaireachta in ionad dul ar thóir gach a bhfuil scríofa aige?’

Maidir le paimfléad Williams, is suimiúil an argóint atá á cur chun tosaigh aige, ach tá mé amhrasach fúithi sa mhéid go gceapaim gur Capall Traíoch é. Seans maith ann, measaim, go mbeadh an-drogall ar dhaoine a múineadh An Caighdeán Cúng dóibh an chéad chéim eile a thógáil i dtreo na fíor-Ghaeilge. Ach níl ansin ach mo bharúil féin agus nílim ag rá ar chor ar bith nach bhfuil moltaí fónta ag Williams, agus fillfidh mé orthu siúd amach anseo. Ní mór dom a rá mar fhocal scoir, áfach, nach bhfuilim sásta scaradh leis an aimsir ghnáthchaite ach gur cuma liom faoin tuiseal gairmeach.

Tuesday, September 22, 2009

Mapa den Scoth

Agus mé ar thóir ábhar clúdaigh don díolaim gearrscéalta a luaigh mé ó chianaibh, tháinig mé ar mhapa de Chathair Bhaile Átha Cliath thart ar an mbliain 1923. Is gleoite mar mhapa é agus leagan ard-taifeach de ar fáil ach brú ar an líne chuí. Thóg sé deich nóiméad ó mo phrintéir an leagan ard-taifeach a chur ar fáil dom. Tá mé chomh sásta sin leis go bhfuil fúm fráma a chur air agus é a chrochadh ar bhalla mo sheomra staidéir. Seo daoibh an URL chun teacht ar an mapa.

http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dublin_1922-23_Map_Suburbs_MatureTrams_wFaresTimes_Trains_EarlyBus_Canals_pub.png

Wednesday, September 9, 2009

Tionóntaí Nua?




Cuimhin libh an pictiúr faoin tearmann a chuir mé ar bhalla an tí do na beacha fiáine, na beacha a dtugtar Mason Bees orthu sna bólaí seo toisc go ndúnann siad a naíonlann le pluga láibe? Well, féach cad tá tarlaithe le cúpla seachtain anuas. Níor baineadh le ceann ar bith de na tiúbanna séalaithe, ach féach go bhfuil pluga tuí curtha ar cúpla tiúb eile. N’fheadar cé a rinne, ach seolfaidh mé an pictiúr chuig an nuachtán logánta agus measaim go mbeidh freagra agam go luath.

Friday, August 21, 2009

Caomhnóirí Gaoithe agus Na Stylites Nua

Agus Aonghus ag tagairt do Thréadlitir an Phápa, rith sé liom go raibh an píosa seo thíos áit éigin im chomhaid.

Caomhnóirí Gaoithe agus Na Stylites Nua

Agus muid ag taisteal an bhliain seo caite ar Ynys Môn na Breataine Bige, níor fhéad muid gan suntas a thabhairt don mhéid tuirbíní gaoithe a bhí mar a bheadh arm fathach ag máirseáil trasna cósta thuaidh an oileáin. Iad uilig ag casadh agus, go deimhin, gaoth a ndóthain agus a mórdhóthain á dtiomáint. Muid meallta go mór ag an modh seo ginte leictreachais. Ar ndóigh bhí léite agam faoin a leithéid, ach b’fhánach ag duine dul ar a dtóir anseo in Connecticut, ainneoin a “ghlaise” is a mhaítear sinn a bheith.

Luaigh muid a raibh feicthe againn le húinéir an óstáin a raibh lóistín againn ann an lá sin agus baineadh stangadh asainn ag an racht feirge a bhuail é.
“Iad ag lot na tíre,” ar sé, a aghaidh ar lasadh. “Is beag ar fad a ghineann siad agus cad faoin am nach séideann an ghaoth?”
“An dtarlaíonn a leithéid go minic anseo?” a deirimse, súil liom ar na crainn ar fhiarfhás lasmuigh.
“Cuma,” ar sé, “mar is ag baint den tírdhreach atá siad agus ag cur as do na turasóirí. Ní le haghaidh a leithéid a fheiceáil a thagann daoine go dtí na bólaí seo agus dealraíonn gur ag cur as don iascaireacht atá siad, freisin.”
“An bhfuil a dhath gur féidir libh a dhéanamh chun cur ina gcoinne?” arsa mo chéile ag tabhairt sonc sna heasnacha dom. Í iontach tugtha do bheith ag gríosú “daoine suimiúla” a mbuailimid leo agus muid ar saoire.
“Táid ann,” ar sé, “a bhfuil pleananna acu ach sin a bhfuil le rá agam faoin scéal,” ar sé, “ach feicfear amach anseo nach in éagmais dáiríreachta atá muintir na háite seo.”
D’fhill sé ar an gcistin chun dul i mbun dinnéar a réiteach agus tháinig ógbhean, iníon leis, chun freastal orainn sa bheár.
“An nimh aige do na tuirbíní,” a deirimse agus í ag líonadh cúpla gloine beorach dúinn. Chaith sí súil thart ar an seomra. Ní raibh ann ach muidne. Chrom sí im threo.
“An bhfuil cloiste agat faoin rud ar a dtugtar “ancient lights”? ar sí.
“Tharlódh go bhfuil,” a deirimse. “Ní cheadaítear foirgneamh a thógáil a bhainfeadh solas ó fhoirgneamh atá ann cheana féin gan cúiteamh a dhíol le húinéir an fhoirgnimh sin.”
“Sin díreach agat é,” ar sí, “ach táid ann anseo a chreideann go bhfuil a leithéid agus “cearta gaoithe” ann. Creideann siad go bhfuil na tuirbíní ag lagú na gaoithe, ag baint a gcearta gaoithe ón muintir a chónaíonn ar thaobh fothana na dtuirbíní.”
Chuaigh sé rite liom gan briseadh amach ag gáire ach mhúch mé é mar ba léir go raibh an ógbhean lán dáiríre.
“Ní mór m’eolas ar an dlí sna bólaí seo,” a deirimse, “ach trácht ar bith ar chearta gaoithe níl cloiste agam go nuige seo.”
“Well, cloisfidh tú fúthu amach anseo,” ar sí agus faghairt ina súile. “Ar chuala tú riamh faoi Shíomón Stylites?”
“Nárbh in fear a chaith bunús a shaoil ar bharr colún cloiche?” arsa mo chéile.
“Well, sul i bhfad, feicfidh tú fótó sna nuachtáin a mbeidh daoine ar bharra na dtuirbíní le feiceáil ann. Caomhnóirí na Gaoithe a bheidh acu orthu féin agus mar aidhm acu réabhlóid a adhaint ar fud na tíre, ach ní uaimse a chuala tú focal faoin bhfeachtas sin.”
Bhí ar mo chéile bailiú léi i dtreo an leithris ar eagla go bpléascfadh sí le teann ríméid, í ag fágáil fúmsa aghaidh lán de chomhthuiscint agus comhbhá a dhíriú ar an ógbhean.

“Mo ghraidhin thú as guaim a choinneáil ort féin,” ar sí agus muid ag ullmhú don leaba. “Meas tú gur as a meabhair atá siad nó b’in thar a gcuala mé riamh. Caomhnóirí na Gaoithe! Síomóin Nua Stylites! Go bhfóire Dia orainn.”
Níor lig mé uaim ach ‘hm’, ach ó shin i leith is san airdeall atá mé ar an bhfótó céanna.

Monday, August 17, 2009

An Bheochan

Mar is eol, ar a laghad, do dhuine amháin agaibh, is Caitliceach measartha traidisiúnta mé a ghlacann le múineadh Thomáis Acain go gcaithim mo choinsias a leanúint ach an dúthracht chuí a bheith caite agam ag cíoradh ceiste. Ina theannta sin, níorbh fhadhb dom riamh idirdhealú a dhéanamh idir an teachtaireacht agus an teachtaire. Riamh ní raibh fadhb agam le coincheap an éabhlóideachais. D’fhéadfainn dul i bhfad níos doimhne sa scéal agus mé ag plé impleachtaí an éabhlóideachais, ach sin scéal lae eile. An cheist a bhí á plé agam liom féin agus an píosa thuasluaite ar na bacáin agam ná, más fíor go bhfuil anam ar leith ag chuile dhuine, cathain, le linn éabhlóid an duine, a tháinig an t-anam sin ar bith. OK, seo chugaibh ‘An Bheochan’.

An Bheochan

“Goitse, a mhic” arsa an t-ardghiolla agus é ag sméid chuige giolla a raibh cuma bhuartha air.
“Cad tá ag cur as duit?”
“Tá,” arsa an giolla, “go bhfuil rud éigin ar siúl thíos nach bhfaca mé cheana.”
“Feicimis, nó cén chearn den chruinne ar a raibh tú ag dearcadh?”
“Thíos ansin, áit a bhfuil an bheirt úd.”
D’amharc an t-ardghiolla agus d’éist.
“Maith thú, a mhic. Is maith an dearcaí tú. Caithimse an scéala seo a roinnt leis an mbas.

Chnag an t-ardghiolla ar an doras, ach freagra ar bith ní bhfuair sé. Bhrúigh sé an doras isteach agus dhruid leis an té a bhí sa leaba.
“A thiarna”, ar sé, “múscail, mar tá rud tarlaithe thíos nár tharla cheana.”
Mhúscail an codlataí agus dhírigh súil fheargach ar an ard-ghiolla.
“Nach féidir libh,” ar sé, “beagán sosa a thabhairt dom agus mé traochta i ndiaidh na trioblóide a bhí againn leis an dream damanta sin? Cad tá tarlaithe?”
“Tá beirt thíos agus sé croí an scéil ná gur shamhlaigh siad thú agus thairis sin gur ainmnigh siad thú freisin.”
“D’ainmnigh siad mé? Cad a chumadar mar ainm orm?”
“An Té Atá” arsa an t-ardghiolla. “Meas tú go bhfuil sé in am dúinn iad a sheoladh chucu?”
“Ní gá sin, a Mhichíl,” arsa an tiarna. “Tá siad acu cheana féin, mar féach gur shamhlaigh siad agus gur ainmnigh siad mé.”

Friday, August 14, 2009

Cosantóir na mBilí, Cuid a Dó

Tháinig fear na gcrann ar maidin. Is den sráidbhaile seo é agus comhlacht beag proifisiúnta aige a bhunaigh eisean is a chéile cúig bhliain déag ó shin. Muid ag déileáil leis ó bunaíodh an comhlacht. Shiúlamar triúr an gairdín agus an choill. An idirbheartaíocht sin a luaigh mé níos luaithe sa bhliain, sé is toradh uirthi go leagfar na crainn i gcúinne oirthuaisceartach an ghairdín, iad siúd atá ag caitheamh scáth ar mo cheapacha agus ar na súnna craoibhe. Ní leagfar conbhaiscne ar bith. Bainfear as an gcoill na crainn laga agus an corrcheann atá marbh cheana féin. Níl in ndán, áfach, do na crainn thorthaí ar aghaidh balla an gharáiste ach bás mall faoi scáth, mar ní bhainfear leis na crainn ar theorainn oirthearach an ghairdín. Raidhse múirín agam cheana féin chun na ceapacha uilig, idir cheapacha bláthanna agus cheapacha glasraí a líonadh. Comhréiteach!!

Monday, August 10, 2009

An tSiopadóireacht

(Iar bpósadh dom, níor chaith mé ach cúpla mí ag maireachtáil in Éirinn agus is dá bharr sin nach bhfuil de thaithí agam ar an tsiopadóireacht ach an méid a rinne mé anseo sna Stáit.)

Saibhir is daibhir, óg is aosta, uasal is íseal, álainn is gránna, cuma cé sinn, is ag siopadóireacht a théimid. Is dócha gurbh é an bhabhtáil tús na siopadóireachta. Farasbarr X agamsa, farasbarr Y agatsa. Babhtálaimis! Ar ndóigh, níorbh fhada go raibh nithe as sinc: raidhse ime agamsa tráth nach raibh do chuid cruithneachta bainte fós agatsa. Faighim tócan uaitse a mhalartófar ar chruithneacht in am trátha. Tá a leithéid de luatócain, a mheastar anois a bheith níos ársa ná 5,000 bliain, fionnta sa Mheánoirthear, baint acu, meastar, le stóras lárnach arbhair. Ó thócain go boinn, níor mhór an chéim í agus b’in an tsiopadóireacht faoi lánseol. Ar ndóigh, b’in freisin tús le góchumadóireacht airgid, ceird atá beo beathach i gcónaí. I gcás nach raibh an t-airgead agat, bhí tú “ar an leabhar, ar scláta, nó ar tic.” Cártaí creidmheasa againn anois.

Dualgas no diúité domsa an tsiopadóireacht, cineál spóirt is teiripe dise í agus ár gcur chuige féin againn beirt. Liosta agamsa, leagan amach an stór ilranna, an ollmhargaidh nó an siopa beag logánta greanta im aigne agam agus mé ag déanamh caol díreach ar na seilfeanna cuí. Cúig nóiméad déag de thiomáint chuig an siopa, cúig nóiméad déag ar a mhéid ag líonadh na cairte agus ag díol as a bhfuil roghnaithe agam, cúig nóiméad déag chun an baile a bhaint amach. Leagan eile ar fad atá aicise.

“Slán agat, a stór,” ar sí agus í ar a slí amach san iarnóin.
“Cá fhad a bheidh tú agus cad a bheidh á cheannach agat?” a deirimse.
“N’fheadar go beacht, ach mé ag súil le bheith abhaile in am don dinnéar. An ngríoscfá dhá stéig dúinn tráth fillte dom? Goile agam i gcónaí i ndiaidh babhta siopadóireachta.”

Táid ann a deir gur sa géinte atá fuascailt an difir seo le fáil, gur cineál dúshláin do mná an tsiopadóireacht, eachtra a mbíonn fáilte acu roimpi. Má ghlactar leis go raibh na fir, san anallód, ina sealgairí, bhí na mná in cnuastóirí agus gan a fhios acu go baileach cad a bheadh acu ag deireadh an lae. Tá aithne agam ar fhir a bhfuil tóir ar shladmhargaidh mar chaitheamh aimsire acu. D’ídeoidís cúpla galún peitril ach dollar nó dhó a choigilt ar phraghas uirlis ar leith adhmadóireachta. Mé ag ceapadh gur cineál fiaigh acu é. Murach iad ina gcónaí mar a bhfuilid, bheidís amuigh le gunna an t-am seo bliana, ar thóir creiche, iad i gcónaí dírithe ar chineál ar leith ainmhí. Seans ann freisin, ar ndóigh, gur iompar foghlamtha acu é. Éinne a d’fhreastail ar cheann de na sean-aonaigh, caitheann gur cuimhin leis an siúl timpeall, an rogha, tús triaileach na margála, an teannadh agus an cúlú, an díspeagadh ar cibé a bhí ar díol, an chéad tairiscint, an diúltú prap, an atairiscint, an dímheas, an scaradh, an t-idirghabhálaí, an t-áitiú, an teannadh bréag-dhrogallach ar réiteach, an tseile ar bhosa is an margadh á dhlúthú amanntaí le pionta nó dhó sa phub.

Mo dhála féin, is iomaí fear fíor-nuaphósta a chuaigh ag siopadóireacht lena bhrídeach, tráthnóna Shathairn, ach go háirithe. I ngan fhios don lánúin, is tástáil ar neart na cuinge a bheidh ann agus tar éis dreas nó dhó, má tá ciall cheannaithe ar bith acu, is léir dóibh araon gur fearr éirí as. Is cás é gur fearr rith maith ná drochsheasamh. Cuimhin go glé liom agus muid díreach fillte ó mhí na meala, (nach raibh inti ach seachtain, muid ar an ngannchuid ag an am), gur thagair sí do léithe mo fobhrístí is mo foléinte. Ní raibh a leithéid cloiste agam cheana seachas óm mháthair féin agus, ar ndóigh, cead ag gach máthair a leithéid a rá faoi dhuine dá clann. Mé ar tí a rá nach ndearna bean ar bith eile a leithéid de bhreith ar mo chuid fo-éadaí, ach, díreach in am, dhún mé mo chlab. Só, tar éis lóin Dé Sathairn, amach linn, ár dtriall ar an Mall, fo-éadaí nua uaimse, scairf theolaí agus blús uaithise. Agus an stór ilranna bainte amach againn, scaramar ó chéile, mise dírithe ar roinn na bhfear, ise ar roinn na mban. Deich nóiméad agus bhí críochnaithe agamsa. Stór dhá urlár a bhí ann agus bhí geall le ceathrú uair a chloig caite agam sular tháinig mé uirthi, i roinn na gcótaí.
“Mheas mé gurbh ag ceannach scairfe agus blúis a bhí tú.”
“Bhí, ach chuala ó bhean go raibh sladmhargadh ar na cótaí. Meas tú go n-oireann an ceann seo dom?”
“Agus cad faoin scairf agus an blús?”
“Nuair a bheidh mé réidh leis na cótaí, rachaimid beirt á lorg.”
Sea, is fearr rith maith ná drochsheasamh.

Gné eile ar fad den tsiopadóireacht, go mór mór in ollmhargadh, is ea an tsocheolaíocht agus an tsíceolaíocht a bhaineann léi. Bhí ceathrar de mhuirear orm agus gan chéile sa teach liom. I rith saoire scoile an tsamhraidh, thógainn lá saoire ón tsaotharlann agus théimis cúigear ag déanamh siopadóireacht seachtaine, go hiondúil maidin Dé Máirt, thart ar a deich a chlog. Bhíodh a liosta féin ag an mbeirt ab aosta, iad ag cuardach agus ag tabhairt air ais chugam gach a bhí faighte acu, an bheirt eile im fhochairse agus mé ag iniúchadh feola, glasraí agus a leithéid. Fear in éagmais mná, a chlann leis san ollmhargadh, dealraíonn gurb ábhar seilge é do mhná in éagmais céilí agus a gclann féin in éineacht leo. An cnuastóir casta ina sealgaire?
“Cé acu is rogha leat féin?” arsa guth laistiar díom agus muid cúigear ag cur is ag cúiteamh faoi ghránach bricfeasta. Fruit Loops ó na leanaí, Corn Flakes uaimse.
Bean ar chomhaois liom féin a chuir an cheist, beirt leanaí d’aois scoile lena hais. Í dathúil go maith agus dea-ghiúmar is intleacht le brath ar a haghaidh. An deacracht chéanna aici féin i gcás gránach bricfeasta agus cónaí uirthi i bhfogas leath-mhíle uainne, dúirt sí. Súil aithne aici ormsa, ach gan cuimhne agamsa go bhfaca riamh í. Ár bpáistí ag freastal ar an scoil chéanna. An raibh dúil agam i gcaife? Sár-chaife aici sa bhaile. Dhiúltaíos go múinte di, a fhios agam, cé soineanta fós mé ag an am, go raibh rud éigin seachas caife agus comhrá i gceist.
“An bhfuil aithne agaibh ar an mbean sin?” ar mé leis an leanaí agus muid ar ár slí abhaile.
“Í colscartha le breis bheag is bliain,” arsa m’iníon, agus ag tarraingt di as saíocht a deich mbliana, ar sí, “Didn’t you know she was hitting on you?”
“Hitting on me! Cad is brí leis sin?”
“Á, Daid!”

An uair dheireanach dom i gcathair Nua Eabhrach, chuala tuin Éireannach ó scata ban ar 5th Avenue. Cuma an rachmais orthu agus iad ualaithe cheana féin le málaí siopadóireachta, ach flosc orthu fós leanúint den tseilg. Chuir mé forrán orthu féachaint cad ba chúis dóibh an tAtlantach a thrasnú. “Just dropped over for a few days and a bit of shopping, nice to get away from the rain and all,” an freagra a fuair mé. Oilithreacht ar chathair an tomhaltais, ar mé liom féin, agus láithreach rith línte Chaucer liom:

Than longen folk to goon on pilgrimages,
And palmeres for to seken straunge strondes,
To ferne halwes, couthe in sondry londes.


(Ansin sí mian na ndaoine dul ar oilithreachtaí
Agus tóir ag oilithrigh ar chríocha iasachta,
Ar áiteanna i gcéin i dtíre ar eol dóibh iad.)

B’in díreach acu é. An tsiopadóireacht mar oilithreacht agus mar chruthú go ndearna siad an oilithreacht, éadaí nua acu in áit uisce Lourdes a sinsir. Tuige nár léir dom an nasc sin i bhfad ó shin? Seans, meas sibh, gur scáthán ar shochaí an tsiopadóireacht chéanna?

Anois, cá’l liosta sin agam? Googlóidh mé ar dtús ach is dóichí ná a mhalairt gur le hAmazon a chríochnóidh mé. Google, Amazon, E-Bay, United Parcel, FedEx, USPS agus Litríocht.com: aghaidh nua na siopadóireachta do mo leithéidse, pé ar bith é!

Saturday, August 8, 2009

Bríste na Croise Deirge

An deartháir ab óige léi, ba phluiméir é agus ba é ab ansa léi féin, cé nach raibh meas madra ag a dheartháireacha féin air, cionn is go raibh sé i gcónaí i dtrioblóid de chineál éigin, trioblóid bhan nó trioblóid airgid, de ghnáth. Le linn an dara chogaidh dhomhanda ní raibh teacht aige ar luaidhe agus dá thoradh sin, bhí an daibhreas ag bagairt air. Conas teacht ar luaidhe? B’in a cheist a bhí á chiapadh, de ló is d’oíche.

An tráth sin bhíodh díonta luaidhe ar chorr-fhoirgneamh, ar sheanmhonarchana ach go háirithe, agus ó am go ham théadh sé istoíche chun cuid den luaidhe a bhreith leis. Ba bheag nach rugadh air uair agus é i mbun na hoibre sin agus thairis sin, ba rí-bhaolach mar obair í a bheith thuas ar dhíon ard i ndorchacht na hoíche agus tú ag iarraidh leathán luaidhe a ghearradh den díon. Bhí air foinse nua a aimsiú.

Ba bheag duine a raibh carr aige i rith an chogaidh mar ní raibh peitreal le fáil ach ag daoine ar leith. Ina measc siúd bhí dochtúirí. I ngach carr dochtúra bhí cadhnra agus i ngach cadhnra bhí luaidhe. Chinn sé ar na cadhnraí a ghoid. D’éirigh thar barr leis agus bhí lear mór airgid á ghnóthú aige, ach i ngar do dheireadh an chogaidh gabhadh é agus gearradh cúpla bliain air.

Bhuail sé isteach gan choinne ar a dheirfiúr lá. É scaoilte saor, dúirt sé, agus jab in áirithe dó in Birmingham, jab i monarcha chadhnra, scéal a chuir sna trithí í. Bhí díreach go leor airgid aige don bhád ach ní raibh le caitheamh aige ach a sheanchulaith ón bpríosún. An bhféadfadh sí cabhrú leis?

Le linn an chogaidh chéanna, bhí fear an tí ina oifigeach i gCumann na Croise Deirge agus cionn is go raibh deireadh leis an Éigeandáil, bhí a éide siúd thuas san áiléar. Suas leis an deartháir gur rug síos leis an éide. Bhí an seaicéad i bhfad ró-mhór dó agus ní raibh am a dóthain ag a dheirfiúr é a chur in oiriúint dó mar bhí sé le bheith ar an mbád an lá céanna. An bríste, áfach, b’in scéal eile. Ghiorraigh sí an dá osán agus amach leis an deartháir agus é go galánta ina bhríste dúghorm, a aghaidh ar na duganna agus an bád go Learpholl.

Sa bhliain 1947 cinneadh ar dhíchoimisiúnú oifigiúil a bheith ann don iliomad duine a liostáil sna seirbhísí deonacha éigeandála le linn an chogaidh agus bhí muintir na Croise Deirge agus buíonta eile nach iad, le bheith i bparáid mhór trí lár na cathrach. Chuaigh fear an tí ag lorg a éide, ach, ar m’anam, bhí an bríste in easnamh air. Agus é ag ceapadh gurbh é féin ba chúis le sin, cuardaigh sé an teach ó bhun barr. Cheistigh sé na páistí. Nuair ba léir di cad a bhí ar siúl, bhí ar bhean an tí an fhírinne a insint dó. Ní mó ná sásta a bhí sé le sin mar cé gurbh fhear fial carthanach é bhí drochmheas aige ar an deartháir céanna. Tharla, áfach, go bhfuair sé iasacht bríste ó dhuine nár fhéad leis bheith sa pharáid agus síos Sráid Ó Connaill go bródúil droimdhíreach céimrialta leis agus na sluaite á mhóradh.

Blianta anonn, ba í an chéad cheist a chuir sé ar an deartháir céanna ar fhilleadh dó ar shaoire ó Shasana ná “Cad a rinne tú leis an mbríste sin?”
“Ó,” arsa an deartháir, “tá sé agam fós mar is iontach maith an stuif atá ann.”
“Freagra maith,” arsa a dheirfiúr, tráth a raibh fear an tí as láthair.
“Ach anois, inis dom an fhírinne. Cad a rinne tú leo?”
“A luaithe a bhí airgead na chéad seachtaine im lámh agam, cheannaigh mé péire nua agus chaith uaim an bríste dúghorm. Bhfuil a fhios agat nár bhuan don dath a bhí orthu? Bhíos amuigh lá báistí agus nuair a bhaineas díom ag deireadh an lae bhíos dúghorm ó choim go rúitín, faoi mar a bheinn tar éis goirmín a phéinteáil orm féin.”
“Breá liom,”, arsa bean an tí, “gur thug tú dó an freagra eile.”

Tuesday, July 21, 2009

I gCoim Oíche i gCiarraí

Seo píosa eile daoibh, é pas beag níos faide ná na cinn eile atá léite agaibh.

I gCoim Oíche i gCiarraí

Im fhochéimí mé, in aois a naoi mbliana déag, chinneas ar thabhairt faoin síobshiúl. Bhí fúm Éire a shiúl ar dtús agus ina dhiaidh sin m’aghaidh a dhíriú ar an mór-roinn. Bhí rucshaca dem dhéantús féin agam agus tar éis dom dul i dtaithí ar sheasca punt meáchain a iompar i sléibhte Átha Cliath, thugas faoi mo chéad turas, ón ardchathair go Gaillimh. D’éirigh go seoigh liom, síob amháin i gcarr taistealaí tráchtála go hÁth Luain agus ceann eile ó fheirmeoir go Gaillimh. Bhíos mór, ag an am sin, le hógbhean, chomhscoláire liom san Ollscoil, a raibh cónaí uirthi i Luimneach. Dá bharr sin, tar éis cúpla lá a chaitheamh i gCathair na dTreabh, dhírigh mé ar Luimneach agus, arís, trioblóid dá laghad ní raibh agam. “Is mó de shíob ná de shiúl atá i gceist anseo,” ar mé liom féin.

Well, chuaigh mé ag lorg mo stórín, ach ba léir nach raibh sise leath chomh mór liomsa a thuilleadh is a bhí mise léise, agus ní mó ná sásta a bhí mé le sin. Chinn mé ar an mbóthar a bhualadh láithreach gan aon ró-smaoineamh déanta agam ar mo cheann scríbe. An chéad tiománaí a d’fhreagair m’ordóg ba ar An Gleann, i gContae Luimnigh a bhí a thriall agus fuair mé síob as sin go hÁth Í. Gan fiú féachaint ar an mapa, dhírigh mé m’aghaidh ar Lios Tuathail agus thógas an bóthar amach orm féin. Tar éis suas le cúig mhíle a shiúl agus gan oiread is carr amháin feicthe agam, bhí an clapsholas ag bagairt orm. Chuas ag lorg áit taobh bóthair a bhféadfainn mo phuball a shuiteáil inti. Tharla móinéar in aice láimhe nach raibh beithígh ar bith ann agus bhain mé an rucshaca díom agus d’ardaigh an puball. D’ullmhaigh mé béile. Agus sin ite agam, isteach liom sa mhála codlata, im luí ar fhleasc mo dhroma ag féachaint ar na réaltaí ag spréacharnaí os mo chionn. Ba leaid cathrach mé, i dtaithí ar lampaí sráide ar gach taobh díom istoíche. Amuigh faoin tuath dom, áfach, gan solas saorga ar bith im thimpeall, chonaic mé Bealach na Bó Finne ina iomlán den chéad uair, é mar a bheadh scairf bhán thrédhearcach a thit ó ghuaillí mná neamhaí éigin agus í leata anois ar ghnúis na cruinne. Ní raibh scamall sa spéir agus bhí an t-aer fós ag caomhnú teas an lae. “Codlóidh mé amuigh faoin aer,” a deirimse liom féin agus níorbh fhada gur thit mé im chodladh, mé tuirseach ón mbóthar agus iarracht de ghruaim orm fós ón drochíde a thug an ógbhean dom. “Cad a bhíonn uathu, na mná?”, ar mé liom féin agus an codladh am sciobadh chun siúil.

N’fheadar cad a mhúscail mé. Cinnte níor charr ag gabháil an bhóthair uaignigh sin é. Dhírigh mé im shuí ach faic ní raibh le feiceáil seachas na réaltaí agus an ghealach a bhí éirithe faoi sin, iomlán gealaí agus a solas á spré aici ar fud an domhain. Ba ansin a chuala mé é: guth ag canadh, guth cineál uaigneach, mar a bheadh an t-amhránaí idir brón is tuirse. D’airigh mé go raibh ceo ar an talamh ard ó dheas uaim agus gurbh ón treo sin a bhí an canadh ag teacht. Amach as an mála liom, mé ar m’aire ach fiosrach freisin. Nocht cruth as an gceo, solas na gealaí ag lonrú tríd amhail lampa bóthair trí chuirtíní seomra leapa istoíche. Bean a bhí ann agus í gléasta sa sean-nós, seál thar a guaillí agus sciorta go talamh uirthi, ach gan dath ar bith ag baint léi, í bán, liath agus taibhseach. Bhíos gan luail na gcos a bheith agam, mé im staic ag crith le heagla is uafás. Theann sí liom go ndúirt “Ní baol duit. Suigh go gcloise tú mo scéal, mar níl éinne anseo le mo chumha a roinnt leis, ná duine ar bith nach ruaigfeadh le huisce coisricthe mé dá dteannfainn leis agus mo chorp curtha acu i dtalamh nach talamh cille é. Fan agus éist, mar níl cara ag cumha ach cuimhne.” Shuigh mé. Cad eile a dhéanfainn?

“Bhí” a dúirt sí, “fear, Ciarraíoch, file, a raibh an tír siúlta aige, a tháinig oíche ag lorg cead isteach ón síon. Cé im aonar agus im bhaintreach gan mhuirear le cúig bliana mé, ghabh trua dó mé, a chuid éadaigh ina ngiobail agus a bhróga briste ar maos. Bhí guth milis fearga aige agus cuma ar a chuid chainte go raibh oiliúint de shaghas faighte aige lá den saol. Bhí cultacha mo chéile i dtaisce fós agam agus thugas dó iad fad a bhí a chuid féin á ní, á dtriomú agus á ndeisiú agam agus eisean ag alpadh siar an mhias anraith agus prátaí a leag mé os a chomhair. Tharla seo agus tharla siúd ach ba é deireadh an scéil gur chláraigh sé mé, is nílim á rá gurbh i gcoinne mo thola a tharla sin. Bhí an sú go láidir ionam riamh agus mé in éagmais fir le cúig bliana. Ba stail chruthanta é agus mise im láir the thoilteanach ar dáir agus b’in mar a bhí sé eadrainn ar feadh na hoíche. Níor thúisce babhta amháin críochnaithe againn ná go raibh ath-adharc air. Stail ghraíre, tá mé ag rá leat.

Bhí talamh na feirme ligthe ar cíos agam, ach bhí garraithe agam féin le hais an tí agus b’iontu a bhí prátaí agus glasraí ar fás agam agus sicíní, ar ndóigh, sa chlós. D’fhonn gan scaradh leis, d’iarras air fanacht go mbeadh na prátaí istigh againn agus thoiligh sé le sin. Bhí mo thighse bainte amach roinnt mhaith ó thithe eile an cheantair, é ar bharr an chnoic úd thall agus thairis sin, níor chleachtas bothántaíocht riamh. Mar sin féin is deacair scéal a cheilt ar chomharsana agus b’ábhar scannail dóibh fear a bheith faoi mo dhíon agam, ach faoin am a dtáinig an sagart ar chuairt bhí sean-bhothán ar chúl an tí feistithe againn amhail is gurbh ann a bhí leaba aige agus shásaigh sin an sagart ach é ag bagairt orm go gcaithfinn “naofacht mo bhaintreachais” a chosaint ar an spailpín, mar a thug sé air. Lean an saol mar sin ar feadh ráithe. Bhí na prátaí istigh cheana againn agus mé sona, sásta, cé stromptha ar uaire ón oiread sin leathair, agus thairis sin, ní raibh aon dealraimh imeachta ar mo leannán seachas é ag iarraidh orm, ó am go chéile, dul leis de shiúl chun Cairbreach, áit ab ionúin leis, dúirt sé, rud nach ndéanfainn, ar ndóigh, agus an tigh seascair sin agam. Tharla lá é ag dul go Lios Tuathail d’fhonn rámhainn nua a cheannach. Bhí an cíos faighte cheana agam uathu siúd a raibh an talamh ligthe agam leo agus cionn is go raibh iarracht de na daitheacha am ghoilleadh, thugas an t-airgead dó le cur sa bhanc. Agus b’in an uair dheireanach a chonac é. Ní hamháin gur chaith sé an t-airgead sa síbín ach thosaigh sé ag maíomh os comhair an tsaoil mhóir faoi a éasca a bhí sé mé a mhealladh agus a chlárú agus thairis sin gur bheag sásaimh a bhain sé as an gclárú céanna. Ní gá an chuid eile dem thrua-scéal a insint ach gur cáineadh ón altóir me, gur sheachain gach éinne mé agus, i ndeireadh na dála, le teann náire agus uaignis, gur chuireas lámh im bhás féin agus an tigh á chur trí thine agam. Muintir an cheantair, ghabh trua dom iad i ndiaidh mo bháis agus cumadh amhrán fúinn beirt, agus sin a bhíonn á chanadh agam agus mé ar fán thuas ansin mar a raibh mo thighse. Tá an t-amhrán cloiste agat, ar ndóigh. An Ciarraíoch Mallaithe a thugtar air.”

Thiontaigh sí ansin agus dhruid uaim i dtreo an chnoic gur slogadh sa cheo í, rann den amhrán ag teacht go fann chugam san oíche.

“Má leanaim go dian thú siar chun Cairbreach
Caillfead mo chiall mara dtriallfair abhaile liom......’’

Iontach le rá é ach ní fhan pioc den eagla orm agus í dulta as radharc sa cheo agus níorbh fhada gur thit néal orm. Sin ráite, áfach, bheadh breis is tríocha bliain ann sula dtabharfainn cuairt arís ar Chiarraí.

Saoire

Beidh mé ar saoire ar feadh coicíse agus gan teacht agam ar ríomhaire. Ionann sin agus fíorshaoire!!

Sunday, July 19, 2009

Ár bhFréamhacha

“I was born in 1883 in Dublin, the son of a Fenian.” Sin is tús d’fhianaise mo sheanathar, Joseph O’Connor, fianaise a thug sé sa bhliain 1950 do Bhiúró na Staire Míleata (1913-1921). Chríochnaigh sé leis an scoil in aois a 14, beagán den Ghréigis agus den Fhraincis foghlamtha aige cheana féin, ach gan a fhios aige fós gurbh ann don Ghaeilge.

Sa bhliain 1906 chláraigh sé le Conradh na Gaeilge agus le hÓglaigh na hÉireann sa bhliain 1913. Bhí sé mar fo-oifigeach ag Dev san Éirí Amach, iad i seilbh Boland’s Mills, agus cuireadh go Frongoch é i ndiaidh na géillte. Bhí páirt aige i gCogadh na Saoirse agus sa Chogadh Cathartha, agus daoradh chun báis é dá bharr sin. An cillín a raibh sé mar chime ann, tá sé le feiceáil fós i bPríosún Chill Mhaighneann. Fuinneog bheag an chillín sin, tá sí dírithe ar an mbóthar leasmuigh agus is ansin a thógadh a chéile, Liz, na leanaí chun lámh a croitheadh lena n-athair. Ba de shíol Uí Bhroin Chill Mhantáin do Liz agus nuair a cheannaigh Joe teach i Ráth Fearnáin sna tríochaidí, bhaist sé Gleann Molúra air.

M’athair, John, bhí sé ar an dara leanbh ab aosta ag Joe agus Liz. Tógadh agus oileadh in Albain é i dteaghlach Jack agus Maggie Cox. Deirfiúr lem sheanathair ab ea Maggie agus ní raibh muirear dá gcuid féin orthu. Ba é a tharla gur iarr Maggie ar Joe agus Liz ligean do m’athair, a bhí in aois a ceathair an tráth sin, samhradh na bliana 1915 a chaitheamh leo thall. Bhí deacrachtaí taistil ann ag deireadh an tsamhraidh agus cinneadh go bhfanfadh sé in Albain go dtí deireadh an chogaidh. Ar ndóigh, faoin am sin bhí Cogadh na Saoirse ar siúl in Éirinn agus ba é críoch agus deireadh an scéil gur fhan m’athair in Albain go dtí gur chríochnaigh sé an mheánscoil. Ghnóthaigh sé scoláireacht ollscoile ó Iontaobhas Carnegie ach toisc go raibh a athair dú-liostaithe agus an chlann ar an ngannchuid, b’éigean dó filleadh ar Éirinn agus post a lorg chun cur le hioncam na clainne. Ní raibh focal Gaeilge aige, ach de réir miotas na clainne, d’fhoghlaim sé dóthain di laistigh de mhí go leith chun post a fháil i gCorparáid An Chairde Talmhaíochta mar ar chaith sé iomlán a shaol oibre. Fear darbh ainm Bulfin ó Mhaigh Eo a bhí mar mhúinteoir Gaeilge aige.

B’iontach an teangaire é m’athair. Sna tríochaidí tháinig buíon teifeach ó Iodáil Mussolini go hÉirinn. Thoiligh m’athair Béarla a mhúineadh dóibh ar choinníoll go múinfeadh siadsan Iodáilis dó. Rud a rinne sa chaoi go raibh scoth na Tuscáinise aige feadh a shaoil. Bhí Fraincis aige ón meánscoil, bhí an Ghaeilge ar a thoil aige agus roimh bhás dó bhí an Ghearmáinis agus roinnt mhaith den Rúisis aige freisin.

Phós sé Maud Dennis sa bhliain 1939. Bhí ceathrar de mhuirear orthu. Rugadh mise, a gcéadghin, sa bhliain 1940. Maud Dennis, b’aisling í, rud is léir ó na seanphictiúir atá againn. Sasanach ab ea Henry Dennis, a hathair. Péintéir ab ea é. Agus a dhintiúir bainte amach aige thall, deirtear go raibh sé páirteach i mbruíon i bpub éigin i Learpholl agus go mb’fhéidir gur maraíodh fear dá bharr. Pé scéal é, d’éalaigh sé go hÉirinn agus ba ag órú síleáil séipéil phríobháidigh i gContae na Mí a bhí sé nuair a bhuail sé le Mary Griffin a bhí ag obair i gcistin an teaghlaigh ar leo an séipéal. Pósadh iad sa bhliain 1896, ise ar airde sé throigh, eisean gach ach orlach nó dhó de bhreis ar chúig throigh aige. Am éigin idir bliain a bpósta agus 1906 chuir Henry aithne ar Joe O’Connor agus ba de bharr an chairdis a d’eascair eatarthu a bhuail mo thuismitheoirí le chéile den chéad uair.

I rith Chogadh na Saoirse, bhí Joe in airde ar dhíon tí i Sráid Aungier, gránáid ina lámh aige agus é ag fanacht le teacht chairr armtha. Bhog sé beagán agus shleamhnaigh an ghránáid as a lámh gur thit go talamh. Tharla nár phléasc sí. Seachtain anonn agus Henry Dennis ag caint leis, arsa Henry, “You wouldn’t believe what happened to me last week. There I was in Aungier Street and a grenade fell right at my feet.”

Bhí cúigear clainne ag Harry agus Mary, ach cailleadh iníon leo in eipidéim na bliana 1918.

Friday, July 17, 2009

Oíche Chinn Bliana 1944

Oíche Chinn Bliana a bhí ann agus bhí an chlann go léir bailithe teach Joe agus Liz O’Connor, i Ráth Fearnáin. Bhí Joe Óg ann lena chéile Bridie agus m’athair is mo mháthair lena dtriúr leanaí, mise, mo dheartháir Denis agus an leanbh Rory. Bhí Kevin ann lena Evelyn agus Dermot lena Evelyn seisean. Chun idirdhealú idir an dá Evelyn thugtaí Evelyn Kelly agus Evelyn Hunter orthu ar uaire. Agus bhí Maureen ann agus Jack Smith á tionlacan. Bhí spraoi thar mar ba ghnáth san aer. Bhíothas ag súil le deireadh an chogaidh, deireadh na hÉigeandála agus deireadh leis na ganntanais.

Tharla, áfach, go raibh “connections” ag Joe agus an t-airgead aige chun leas a bhaint astu agus bhí “nua gacha bidh agus sean gacha dí” sa teach an oíche sin. Tar éis dinnéir osclaíodh na doirse idir an seomra bia agus an seomra suí, brúdh na troscáin agus an pianó ar leataobh, rothlaíodh na brait urláir, toghadh ceirníní agus tosaíodh ar dhamhsa. Faoin am sin, ar ndóigh, bhí mise im chodladh thuas staighre in aon leaba lem dheartháir.

Roimh bhreacadh an lae d’éirigh mé chun mo mhún a dhéanamh. Sin déanta, síos staighre liom ar mo bharraicíní. Cé nach raibh mé ach in aois a cheithre bliana, bhí a fhios agam cheana féin nár mhaith an rud é daoine fásta a mhúscailt i ndiaidh dóibh hooley a bheith acu. Bhí an áit thíos ina praiseach, gloiní agus buidéil ins chuile áit. Thugas faoi na buidéil is na gloiní a bhailiú le chéile ar bhord taobh balla. Bhí fuílleach i roinnt díobh.

Mhúscail mo mháthair agus chuaigh chun seiceáil orainn. Bhí an bheirt eile ina gcodladh, ach cá raibh mise? Isteach léi sa leithreas féachaint an raibh mé ann. Ní raibh. Síos staighre léi ach rian díom ní bhfuair sí. Suas staighre léi gur mhúscail sí m’athair.
“John, John,” ar sí, “n’fheadar cá bhfuil Seán.”
Chuardaigh siad na seomraí thíos staighre. Faic.
Mhúscail siad an comhluadar agus cuardaíodh na seomraí codlata go léir. Cuardaíodh an chéad urlár arís. Thosaigh mo mháthair ag dul sna crannaibh.
“Cá’l mo leanbh? Cá’l mo chéadghin?”
Chuaigh m’athair agus Joe Óg féachaint an raibh mé sa ghairdín ar chúl an tí.
Seoladh na mic amach féachaint an raibh mé ar an tsráid nó thíos fán abhainn nó, go sábhála Dia sinn, dulta fad leis an gcora mar a raibh nead ag cruidín, an t-éan ab ansa liom ag an am. Chuaigh Dermot go stáisiún an Gharda ag míniú an scéil dóibh. Gheall siad go mbeidís sa airdeall orm.

Bhailíodar go léir sa chistin mar a raibh tae agus ceapairí ullmhaithe ag na mná. Cad eile a d’fhéadfaí a dhéanamh? B’in an cheist. Chuaigh an bheirt Evelyn ag néatú iarsmaí an hooley. D’fhilleadar ar an gcistin agus iad ag gáire go ciúin.
“Maud,” ar siad, “tar go bhfeice tú.”
Chuaigh an bhean dheargshúileach leo agus b’in mé sa chúinne laistiar den phianó, ag srannadh go bog agus gloine leathlíonta lem ais.
“Fair play,” arsa Joe Óg. “Féach go raibh sé ag néatú in ár ndiaidh agus nach fiú an t-oibrí a tháille?”
Dóbair dom mháthair é a mharú, agus mise ina theannta, ar ndóigh.

Tuesday, July 14, 2009

Antibiotic Use to Spur Animal Growth

Bill Seeks to End Antibiotic Use to Spur Animal Growth.

Seo rud atá, dar liomsa, i bhfad níos tábhachtaí na ceist na mbarraí géinathraithe. Agus mé im thaighdeoir i saotharlanna Eli Lilly, bhí mé gafa ar feadh tamall de bhlianta ar iarraidh struchtúr comhdhúil nua a aimsiú. Aimín-carbaihiodráit, sé sin ‘siúcra + grúpaí NH2’ ab ea an chomhdhúil chasta seo agus gan taithí dá laghad agam ar an earnáil sin Ceimice. Faoi dheireadh, chríochnaigh mé an tasc agus chuir mé cúpla céad gram den chomhdhúil ar fáil d’ár gcomhleachaithe sna saotharlanna feirmeoireachta.

Is nós measartha forleathan é sna Stáit Aontaithe an lao a dheighilt óna mháthair laistigh de choicís ó bhreith dó. In ionad bainne na bó, beathaítear an lao le ‘milk replacement’ agus is rí-mhinic dá bharr sin go mbuaileann buinneach an lao. Nuair a cuireadh an chomhdhúil seo ‘gamsa le hábhar beathaithe an lao, bhí an-éifeacht léi. Éifeacht chomh mór sin go raibh cóisir ceiliúrtha againn ar an bhfeirm. I gcionn míosa, áfach, thit an lug ar an lag orainn, mar an baictéar a ba chúis leis an mbuinneach, E. coli sa chás seo, d’éirigh sé frithsheasmhach in aghaidh na comhdhúile. I gcionn seachtaine bhí a fhios againn go raibh an fhrithsheasmhacht seo inaistrithe go baictéir eile. Stopadh an taighde ar an toirt, cinneadh a bhí thar a bheith proifisiúnta ionraic.

Ní raibh riamh i gceist ag an gcomhlacht leas a bhaint as an gcomhdhúil chéanna i ndaoine. I láthair na huaire, áfach, baintear leas, ar fheirmeacha, as réimse mór antaibheathach atá tábhachtach mar íocshláinte i ndaoine agus úsáidtear iad, ní hamháin in ainmhithe óga, ach in ainmhithe go laethúil ar feadh a saol. Tá sé cruthaithe arís agus arís eile gur féidir an fhrithsheasmhacht a éiríonn i measc ainmhithe a aistriú go dtí baictéir a ionfhabhtaíonn daoine. Tá sé thar a bheith in am deireadh a chur leis an mí-úsáid seo.

Wednesday, July 8, 2009

Bradán Póitseáilte

Bradán Póitseáilte

Dhúisigh bean an tí.
Bhí duine éigin ag cnagadh ar an doras.
Cén t-am é?
Leath i ndiaidh a dó!
In ainm Dé! Cé a bheadh ag cnagadh ag a leithéid seo ama?
Chaith sí súil ar a céile. É ina shuan.
Ar chóir é a mhúscailt?
Má mhúsclaíonn, bí cinnte go mbeidh sé ag clamhsán go maidin agus chuile “Ní féidir liom dul ar ais a chodladh” uaidh.
Fág ina shuan é.
Síos staighre léi. Bhog sí cuirtín an tseomra suí beagán.
Bhí fear mór ard ina sheasamh os comhair an dorais.
Cad a dhéanfadh sí?
Thiontaigh sé béal ar aghaidh chuici. Deartháir léi a bhí ann.
Ach, féach, bhí duine eile ag druidim leis.
A comharsa bhéal dorais a bhí ann.
D’oscail sí an doras.
“Mhúscail an gleo mé,” arsa an chomharsa.
“In ainm Dé, lig isteach mé,” arsa an deartháir.
“Isteachaigí go ciúin,” arsa bean an tí.
Bhí an t-allas ag rith go tiubh leis an deartháir, a chuid éadaí fliuch agus a bhróga ar maos.
“Glan na nithe sin ón tábla,” arsa an deartháir, “agus leag sean-nuachtán air.”
Thosaigh sé ag tarraingt ar théad a shín ón a ghuaillí gona threabhsar.
Nocht iasc as an osán clé, iasc eile as an osán deas. Bradáin!
“Be the Lord Harry,” arsa an chomharsa.
“Holy God,” arsa bean an tí.
“Fuist,” arsa an deartháir, “nó músclóidh sibh an fear thuas staighre agus cá bhfios a dhéanfadh sé, a mhacánta is atá sé.”
“Suigh,” arsa bean an tí lena deartháir, “agus lig siar an braon seo fad a bheidh mé ag ullmhú cupán tae dúinn.”
“Bhí mé thuas ag Droichead na hInse ar mo rothar,” arsa an deartháir, “agus tharla go bhfaca mé na bradáin ina seanléim thar an gcora.”
“Agus chuaigh tú chun cabhrú leo,” arsa bean an tí, “agus léim péire díobh isteach id threabhsar, is dócha.”
“Lig dó,” arsa an chomharsa.
“Ní go díreach a léim siad chugam, ach ní raibh ar éirí leis an dís seo an chora a thrasnú agus ó tharla geaf im lámh agam, chuir mé stop leis an léim in aisce sin acu.”
“Bhí tú riamh carthanach,” arsa bean an tí agus í ag dáileadh an tae.
Thosaigh an bheirt bhan ar na bradáin a ghlanadh agus a ghearradh ina bpíosaí.
“Conas ar tharla duit éirí chomh fliuch sin?” arsa an chomharsa.
“Tharla Garda agus maor uisce ag teannadh liom agus b’éigean dom dul san abhainn chun éalú uathu. Bhí mála ar chúl an rothair agam ar sheans go mbeadh rath ar an oíche, ach bhí orm an rothar a fhágáil mar ar cheil mé é agus cionn is nár fhéad mé na héisc a iompar go hoscailte, chroch mé ar théad agus cheil mé im threabhsar iad agus as go brách liom.”
“Sár-jab,” arsa an chomharsa, “trí mhíle siúlta agat, an dá bhradán ag crochadh uait agus gan a dhath de dhíobháil orthu. Sár-jab ar fad.”
Filleadh na píosaí i nuachtán agus roinneadh eatarthu iad. Dhá bheart don deartháir, beart an duine don bheirt bhan.

“Cén boladh sin san aer?” arsa fear an tí ar fhilleadh dó ó obair an lae.
“Blúirín bradáin,” arsa bean an tí. “Blúirín bradáin phóitseáilte agam duit, go díreach mar is fearr leat é.”

Tuesday, July 7, 2009

An Pram Ualaithe

N’fheadar an bhfuil éinne agaibh ar chomhaois liomsa. Seo sceitse eile as cnuasach liom. Ar ndóigh, is Dub cruthanta mé.

Fómhar na bliana 1943 a bhí ann agus ganntanais na hÉigeandála ag brú go géar ar an tír. Bhí cónaí orainn faoin am sin i Rialto agus uair sa choicís théimis ar chuairt chuig tuistí mo mháthar a raibh cónaí orthu in aice le Kelly’s Corner ag barr Sráid Camden. Ba ghnáth dúinn dul ar an mbus, bus a 19, ach an lá áirithe sin ba de shiúl na gcos a rinneamar an turas, mo mháthair ag brú an phram a raibh mo dheartháir óg ann, agus mise ag siúl taobh léi. Síos go Carnán Cloch linn agus ar aghaidh, thart leis an Staid Dornálaíochta, thart le Beairic Uí Ghríofa agus síos an fána go dtí Leonard’s Corner. Fána suas ansin ar feadh scaithimh agus b’in ar chlé uainn an eaglais inar pósadh í díreach roimh tús an chogaidh.
“D’áitíomar ar an sagart aifreann an phósta a cheiliúradh ag a sé a chlog ar maidin” a dúirt sí, “mar bhí orainn a bheith ar an mbád ar ár slí go Páras san iarnóin.”
“Ar thaitin Páras leat?”
“Bhí Páras chomh hálainn sin nach bhfuil na focail agam le cur síos air.”

Bhí a tuistí anonn go maith sna blianta, a máthair dall ón diaibéiteas, a hathair, saor-phéintéir, lofa sa bholg ó luaidhe na péinte agus gan ar a chumas ach bia leamh a ithe, ar nós arán ar maos i mbainne nó iasc beirithe. Tar éis di siopadóireacht a dhéanamh dóibh siopa Miss Brady ar Shráid Charlemont agus an teachín a néatú beagán, d’ullmhaigh sí béile dúinn go léir agus ansin bhuaileamar amach ar ár slí abhaile.

Pram den seansórt a bhí againn, ceithre roth móra faoi agus bun cuasach leis. Níor ghnáth di é a úsáid agus í ag bualadh isteach ar a muintir mar bhí sé ró-mhór le dul ar an mbus agus b’in ba chúis dúinn a bheith ag siúl an lá sin. Mar a dúras cheana bhí fána síos ón mbeairic go dtí Leonard’s Corner agus, ar ndóigh, a mhalairt a bhí ann agus sinn ag filleadh.
“Cabhraigh liom, a mhic,” ar sí agus muid ag dul suas an fána i dtreo na beairice. “Brú ar an bpram nó tá mé traochta leis.”
Agus go deimhin bhí an t-allas ag rith léi. Bhrúigh, agus faoi dheireadh, bhaineamar amach an baile.

Seachtain anonn, ár gcomharsa béal dorais ag tabhairt aire dom dheartháir, bhíos léi agus í ag siopadóireacht sa chomharsanacht gur bhuail comharsa eile linn.
“That baby of yours must be a terrible weight,” ar sí. “Didn’t I see you from the bus and you struggling up the South Circular at the barracks. Looking like a flogged horse you were.”
Ní cuimhin liom cén freagra a thug mo mháthair uirthi ach bhí meangadh gáire ar a béal agus muid ag filleadh abhaile.
“John,” ar sí agus muid ag ithe dinnéir an lae. “Bhuail mé le Liz Kelly sa siopa inniu agus bhí sí ag rá go bhfaca sí an bheirt againn ar ár mbealach abhaile óm mhuintir Dé Máirt seo caite agus ba é a dúirt sí ná go gcaithfeadh go raibh an-toirt tagtha ar an leanbh cionn is go rabhamar ag streachailt suas an South Circular ar ár slí abhaile.”
Thosaigh m’athair ag gáire agus b’amhlaidh dom mháthair freisin.
“Tuige sibh ag gáire?” a deirimse.
“Tá, a mhic,” arsa mo mháthair, “gur cheannaigh do sheanathair cúig thonna guail roimh thús don chogadh, mar ba léir dó go mbeadh chuile shórt ganntanais ann lena linn. Sé a bhí i mbun an phram agam faoi thóin do dhearthár an lá sin ná ualach guail a thug sé dom agus cé gur strómhar an t-aistear a bhí againn agus sinn á thabhairt abhaile, is iontach teolaí é tine ghuail a bheith againn ag an deireadh seachtaine.”

Sunday, June 28, 2009

Bláthanna

Bláthanna

Is breá liom bláthanna. Is breá liom iad a fhás. Is breá liom iad a bhronnadh agus iad a bheith bronnta orm. Lá breithe, gan ócáid ar bith, laethanta cinn bliana ár bpósadh. (Sea, laethanta a deirim, mar pósadh faoi thrí sinn, ach sin scéal lae eile.) I rith an gheimhridh ní leasc liom bláthanna ón tSile a cheannach, ach siad céadbhláthanna an earraigh na cinn is ansa liom. Téim á gcuardach agus an sneachta fós ar an talamh: an plúirín sneachta, an cróch agus an dáthabha geimhridh (winter aconite). Ar a bhfeiceáil dom den chéad uair glanann gruaim an gheimhridh dem chroí agus tuigim d’Ó Reachtabhra

Ó fágaim le uacht é go n-éiríonn mo chroíse, mar éiríos an ghaoth nó mar scaipeas an ceo.

Is faoin ngrian a fhásann an cróch, ach is im scáthghairdín mar a bhfuil formhór mo bhailiúchán raithneach, a fheicim an dá chineál eile, iad ag fógairt gur ann fós don bheatha, don dóchas, don athnuachan. Agus iad siúd fós faoi bhláth seo chugam na cromchinn, raidhse díobh idir luath agus mheánséasúr agus, faoi dheireadh, ag tús mí Mheithimh, bláthaíonn na cinn is bige, a meastar fúthu gurb iad an bunstoc iad agus gurbh ó Anatolia iad ó dhúchas. Iad beag íseal, ar éigean orlach leithid sna bláthanna íonbhuí agus gan thar sé orlach sa ghas. Na cromchinn uilig ag fás inár ngairdín taobh-bhóthair, pléascadh dathanna againn ar feadh míosa, ach is sna cinn beaga is mó spéis na ndaoine agus iad ag spaisteoireacht thart ar a ‘gconstituitional’. An cheist cheanna acu i gcónaí. Cá bhfuair mé iad. Tá siad agam leis na blianta agus ó thalamh an domhain ní cuimhin liom cérbh as dóibh.

Ar ndóigh, le fada an lá, tá brí ar leith le bláthanna, ar a mbronnadh ach go háirithe. Tharla lá go raibh mé sa líne san ollmhargadh agus triopall bláthanna im lámh agam. Arsa fear meánaosta liom “You must have been a really bad boy to go to so much trouble,” agus ar feadh nóiméid níor thuig cad chuige a bhí sé. “Not at all,” a deirimse. “An anniversary, then?” ar sé. Ach sé an chuimhne is daingne atá agam ar a leithéid sin tarlaithe ná lá eile agus triopall rós im lámh agam. Bean ar chomhaois liom le m’ais sa líne. “They’re lovely. For your wife?” ar sí. “Yes,” a deirimse. “Here I am married forty years and not a single flower did he ever bring me.” Dhíol mé as na bláthanna agus bhronn mé uirthi iad. Shil deor léi agus d’fhaisc sí lena huacht iad. D’éalaigh mé as an margadh. N’fheadar ar rug sí abhaile léi iad. N’fheadar cad dúirt a céile. N’fheadar ar éirigh eatarthu.

Tá ár róis faoi bhláth anois, buí agus dearg agus bándearg. Cuimhním ar an mbean úd.

Friday, June 26, 2009

‘Féile na nEalaíon is na nIdéanna’


I rith mí Mheithimh le tamall de bhlianta anuas reáchtáiltear féile i ngar dúinn in New Haven, Connecticut, agus ní taise don bhliain seo. A bhuí d’Ollscoil Yale, bíonn coirmeacha ceoil saor in aisce agus drámaí saor go leor ar fáil i rith na scoilbhliana, ach is i rith na Féile a thagann drámaí as an ngnáth chugainn. Ní hé go bhfuil mé féin an-tugtha do dhrámaí agus a leithéid, ach ós pósta mé le spéirbhean ar ollamh emerita le Béarla í agus an-dúil aici i ngach gné den téatar, téim léi go seó na dhó le linn na Féile.



I mbliana tá dhá chompántas Éireannacha páirteach sna taispeántais, 'The Barabbas Theatre Company' agus 'Gare St. Lazare Players Ireland'. “First Love” le Sam Becket a bhí ag Gare St. Lazare, agus deir mo chéile, atá thar a bheith carthanach d’aisteoirí agus do gach a bhaineanna leo, go raibh sé dothuigthe, rud nár chuir ionadh ar bith ormsa, siúd is go bhfaca mé faoi dhó “Waiting of Godot (Go Deo?)” agus nár thuig mé ó thalamh an domhain cad a bhí ar siúl. Ní gá dom a rá nach raibh mise i láthair ag an seó sin.


Scéal eile ar fad ab ea “Circus” a chuir 'Barabbas' i láthair. Sna nótaí cláir tugtar le fios dúinn gur faoi anáil “La Strada” le Fellini a scríobhadh an drama seo. Sorcas beag a chuir Fossett Family Circus m’óige i gcuimhne dom atá i gceist. Triúr príomhaisteoir, beirt Éireannach agus Gearmánach mná. Is scéal grá, caillteanais agus báis é ina n-úsáidtear aclaíocht ar an maide luascáin agus ar rópa fada mar mheafar ar fhás an chumainn idir beirt den triúr. Bhí an lucht féachana gafa ar fad leis an taispeántas, muidne ina measc. Ní raibh oiread is lúb amháin ar lár sa dráma agus d’fhág muid an amharclann agus muid fós faoi iontas agus faoi chomhbhá leis na carachtair. Má bhíonn sé d’uain ag éinne agaibh an seó seo a fheiceáil, tapaidh an deis. Cultúr Éireann a thug maoiniú don dá chompántas bheith i láthair ag an bhFéile.



Anocht beidh muid ag freastal ar “Dido agus Aeneas”, cineál opera-dhamhsa dar leis an gclár, ceol le Henry Purcell (1689), Libretto le Nahum Tate agus The Mark Morris Dance Group á chur i láthair. N’fheadar cad is ‘opera-dhamhsa’ ann, ach feicfimid.

Sunday, June 21, 2009




Aguisín

A bPort Seinnte

Le seachtain anuas, níl oiread is beach amháin feicthe agam ag triall ar an mbeachtheach, go fiú le linn eatraimh ón bháisteach atá ár gciapadh le breis is seachtain. Bhí sé de nós agam suí ar chathaoir i ngar don bheachtheach agus mé ag glacadh scíth ón ngarraíodóireacht. Ní bheidh aon ionadh ar Denis a léamh gur thosaigh mé ag amú aistear na mbeach. Beagán faoi dhá nóiméad a thóg sé ón am a d’fhág beach an teach go dtí gur fhill sí. OK, sin tomhaiste agam, b’éigean dom a gceann scríbe a fhionnadh. Ceann scríbe amháin, a mheas mé a bheith i gceist, mar gurbh ionann do thimthriall gach aon bheach. Mo chomharsa béal dorais, Maureen, tá lear mór ródaideandrón aici agus bhí siad uilig faoi bhláth tráth a raibh mé ag faire ar na beacha. B’in ceann scríbe dóibh. Má fhéachann tú go grinn ar an dá phictiúr atá ag dul leis an aguisín seo, feicfidh sibh líon na dtollán líonta séalaithe agus feicfidh tú freisin go bhfuil cúpla beach le feiceáil ag béal tolláin. Tá siad marbh, a ndualgas comhlíonta acu, “worked themselves to death”, measaim. N’fheadar cá bhfuil na beacha eile ach is dóichí ná a mhalairt go bhfuilid básaithe freisin. Cronóidh mé iad. Súil agam go mbeidh rath ar an saothar agus go mbainfear leas as an mbeachtheach an bhliain seo chugainn.

Tuesday, June 16, 2009

Cóiriú Coirp

(Seo sceite beag as cnuasach a bhfuil ‘Inné Agam Mar Chiste’ baiste agam air. Is faoi shaol mo mhuintire i mBÁC sna blianta idir 1940 agus 1965 a bhformhór. An scéal sa sceite thíos, tharla sé thart ar an mbliain 1951, ach ba sa bhliain 1962 a ríomh mo mháthair a t-iomlán dom.)

I ndiaidh dinnéir, bhuail Mrs. Kelly, comharsa linn, isteach chuici lá.
“Is dócha go bhfuil cloiste agat,” ar sí, “gur tháinig m’athair ar chuairt míosa chugainn le déanaí, ach gur bhuail taom croí é arú inné. Níltear ag súil go mairfidh sé an tseachtain.”
Ar ndóigh bhí an dochtúir agus an sagart aige cheana féin agus bhí an dochtúir le bualadh isteach air an mhaidin dár gcionn ach ba bheag a d’fhéad sé a dhéanamh seachas moladh dóibh é a choimeád ciúin compordach.
“Is iomaí dea-bhliain feicthe aige,” arsa an dochtúir léi, “agus thairis sin tá drochbhail ar a chroí agus brú fola thar na bearta aige.”
Bhí an scéal seolta chuig na gaolta i gcontae Loch Garman agus bheidís ar an traein aneas a luaithe a bhfaighidís an focal.

Ba é ba chúis di bualadh isteach ar mo mháthair ná cóiriú an choirp. Ní raibh aon taithí aici air sin. An dtiocfadh mo mháthair chun cabhrú léi tráth éagtha don seanfhear, mar bhí de cháil uirthi go ndearna sí cóiriú ar beagnach gach marbh a d’éag ar an tsráid seo ‘gainne.
Thiocfadh cinnte ach fios a chur uirthi. San idirlinn, mhol sí go mbeadh na héadaí adhlactha roghnaithe agus ar lámh aici.
D’fhill Mrs. Kelly abhaile agus chuaigh mo mháthair chun cainte lena comharsa bhéal dorais, Lil Collins, baintreach a raibh a céile, Jim, caillte le dhá bhliain.

“Cá bhfuil an seanfhear ina luí?” arsa Lil.
“Thuas staighre, is dócha,” arsa mo mháthair
“Mholfainn dóibh a leaba a chur sa seomra suí, an seanfhear a iompar síos agus é a chur ina luí inti. Is cuimhin leat cé chomh deacair a bhí sé an chónra, agus corp Jim inti, a iompar síos staighre. Tá na scríoba ar an mballa fós.”
Moladh sin do Mrs. Kelly agus rinneadh amhlaidh. M’athair agus Mr. Kelly a d’aistrigh síos an leaba agus an seanfhear.

D’éag an seanfhear an tráthnóna dár gcionn agus tar éis dinnéir chuaigh an bheirt bhan go teach an mhairbh.
“In ainm an Athar agus an Mhic agus an Spioraid Naoimh,” arsa Lil agus mo mháthair i dteannta le chéile agus uisce coisricthe á chroitheadh acu ar an gcorp agus ar a lámha féin.
“Rásúr, báisín uisce, tuáillí, cíor, na fiacla saorga agus an chulaith, led thoil,” arsa mo mháthair agus í ag leagadh dhá bhonn ar na súile iata agus ansin á gclúdach le ciarsúr.
“Cleas sin an chiarsúir,” arsa Lil, “sin cleas a d’fhoghlaim tú uaimse, Maud. I Maigh Eo agus mé ag éirí aníos, dhéantaí sin chun nach mbeadh náire ar an bhfear marbh agus mná seachas a chéile féin ag baint lena chorp nocht.”
“Maith an chomhairle í,” arsa mo mháthair.

Fad a bhí Mrs. Kelly ag bailiú a raibh de dhíth orthu chun an cóiriú a chur i gcrích, bhí an corp nochta ag an mbeirt. Dhírigh siad na géaga íochtaraigh mar bhí an corp craptha sa leaba agus iarracht de righneas ag teacht air cheana féin.
“Ba chóir dóibh sin a dhéanamh láithreach,” arsa mo mháthair, “sin, nó bíonn ort na géaga a bhriseadh chun iad a dhíriú. Fuath liom sin.”
Fear ard ab ea é, geall le sé throigh ar airde. Thug siad faoin aghaidh a mhúnlú chun suaimhnis, rud a dhéanfadh siad arís is arís eile i rith an chóirithe chéanna.
“Tomhaisimis é,” arsa Lil agus í ag baint miosúir as a póca. “Beidh an t-eolas sin de dhíth ar an adhlacóir le haghaidh na cónra.”

Nuair a d’fhill Mrs. Kelly lig sí scread aisti ar fheiceáil di corp nocht a hathar.
“Cad tá déanta agaibh?” ar sí, “nó cén fáth ar bhain sibh a léine de? Sé m’athair é agus ní fhaca riamh nocht é. Eisean náirithe agaibh agus mise freisin.”
“Fuist anois,” arsa mo mháthair. “Caitear an corp a ní. Tá sé fliuch le mún agus salaithe le cac. Sin mar a tharlaíonn i dtólamh tar éis báis do dhuine. Ní easpa urraime atá i gceist, ach a mhalairt ar fad.”
“Maith dom an racht,” arsa Mrs. Kelly. “Tuigim nach easpa urraime ba bhun leis. Ní raibh ann ach nach raibh aon súil agam leis. Ní fhaca riamh nocht é agus bhain sé geit asam.”
“Is mar sin an scéal i gcónaí,” arsa mo mháthair, “an chéad uair a fheiceann duine corp á chóiriú, go mór mór más tuismitheoir é. Ná bí ag caitheamh anuas ort féin.”

Nuair a bhí gabhal agus mása an choirp nite acu, leag siad tuáille anuas air óna imleacán gona ghlúine agus lean leis an obair.
“Anois,” arsa mo mháthair, “an rásúr.”
Bearradh aghaidh an fhir agus gearradh na h-ingne. Cuireadh na fiacla isteach sa bhéal agus múnlaíodh an aghaidh arís.
Sin déanta, níodh agus cíoradh folt bán an tseanfhir.
“Iontach chomh tiubh is atá an folt sin,” arsa Lil.
“B’in ba dhual d’fhir a mhuintire,” arsa Mrs. Kelly
“Anois,” arsa mo mháthair, “b’fhéidir gur fearr duit bualadh amach as an seomra anois.”
“Tuige?” arsa Mrs. Kelly
“Táimid chun corc a chur sa tóin air.”
Ba bheag nár thit Mrs. Kelly i bhfanntais.
Sula raibh d’uain aici focal a rá míníodh dí faoi na putóga a bheith fós ag oibriú agus ag silt leachta is gáis. Chuirfeadh an corc bac ar sin.
“Fágfaidh mé fúibh é mar sin,” ar sí ag tabhairt an doras amach uirthi féin.

D’fhill sí i gcionn tamaillín agus í beagán liath san aghaidh fós. Bhí an beart déanta agus chromadar triúr ar an gcorpán a ghléasadh.
“Iontach maith an chulaith seo,” arsa Lil. “Trua í ag dul faoin bhfód leis.”
“Sé an ceann is fearr aige í,” arsa Mrs. Kelly.
“Faigh na cinn eile,” arsa Lil.
Dhá chulaith eile a bhí ag an bhfear. Iad araon gan smál.
“Bhí sé riamh bródúil as a chuid éadaí,” arsa a iníon. “Ceann aige le haghaidh Aifreann an Domhnaigh, ceann eile le haghaidh bainise agus an tríú ceann, an ceann is duibhe, le haghaidh tórramh agus adhlacadh.”
“Cad faoi éadaí an Domhnaigh a chur air,” arsa mo mháthair, “óir cé go bhfuil siad beagán níos caite ná na cinn eile, tá an-bhail orthu fós.”
“Agus na cinn eile?”, arsa Mrs. Kelly.
“Sé is nós dúinne,” arsa mo mháthair, “iad a bhronnadh ar dhaoine a mbeadh siad de dhíth orthu.”
“Rith sé liom iad a thabhairt don Naomh Uinseann,” arsa Mrs. Kelly.
“Dóibh siúd is neasa duit is fearr,” arsa Lil. “Nach bhfuil seaicéad Jim á chaitheamh fós ag mac Maud.”
Agus b’fhíor di agus ba ghalánta an seaicéad é.
“Chuala mé le déanaí,” arsa mo mháthair, “go bhfuil Bill Murphy briste as a phost agus é anois ag lorg oibre de ló is d’oíche, ach gan le caitheamh aige ag agallamh ach a ghnáth-éadaí seanchaite. Ba mhór aige culaith mar seo agus é ar chomhairde, measaim le d’athair freisin.”
“Tuigim,” arsa Mrs. Kelly. “An ligfidh tú an focal lena bhean?”
“Ligfidh cinnte,” arsa mo mháthair. “An mbeadh bróga agat le dul léi?”
“Cad faoi do chéile féin?” arsa Lil.
“Níl sé ar chóimhéid ná ar chomhairde lem athair. Chaithfí an chulaith a athrú agus níl an scil sin agamsa,” arsa Mrs. Kelly.
“Fadhb ar bith,” arsa Lil. “Faigh tusa tomhais do chéile agus déanfaimid triúr an jab in éineacht. Ní bheidh ann ach obair lae amháin.”

Agus leanadar mar sin, an corp á chóiriú acu agus éadaí an mhairbh á roinnt acu orthu féin agus ar a lucht aitheantais a raibh gá acu leo. Múnlú deiridh ar an aghaidh, píosaí olla cadáis sáite isteach idir fiacla agus leicinn agus bhí an jab déanta.
“Cupán tae?” arsa Mrs. Kelly.
“Ba bhreá liom sin,” arsa mo mháthair.
“An mbeadh braonín níos láidre ná sin agat?” arsa Lil. “Obair ghoilliúnach go leor déanta againn anocht agus tart dá réir orm.”

Sunday, June 14, 2009

Barra Géinathraithe.

Tá an t-agallamh idir John Allen agus Sean Mc Donagh léite agam agus, ar an drochuair, agallamh aontaobhach (?) claonta a bhí ann: bogcheisteanna ar thaobh amháin agus freagraí fuinniúla gan imir de dhabht ag baint leo ar an taobh eile. Ní hé sin le rá nach raibh cuid den fhírinne ina raibh san agallamh. Sul a dtéim níos faide leis an ‘comment’ seo, ba chóir dom a rá gur chaith mé tamall de bhlianta mar thaighdeoir le comhlacht Eli Lilly agus baint imeallach agam leis an móriarracht a bhí acu i dtaighde talmhaíochta, fiailnimheanna agus feithidicídí roghnaíocha san áireamh.

OK, sin ráite agam, is fiú súil a chaitheamh siar ar conas a thángthas ar an rud ar a dtugtar ‘RoundUp Ready©’. Go fiú sna seascaidí seo caite, bhí fadhb na bhfiailí ar an bhfadhb ba mhó ag feirmeoirí arbhair i gcroílár Mheiriceá, an Midwest mar a thugtar air. Comhoibrí liom ag Eli Lilly, tháinig sé ar chomhdhúil, Treflan©, a chuir an ruaig ar na faillí leathandhuille gan dochar a dhéanamh don arbhar. Measaim go bhfuil an chomhdhúil céanna ar fáil fós ainneoin go bhfuil an phaitinn as feidhm le fada an lá. Bhí Treflan roghnaitheach, rud nach fíor do RoundUp, a mharaíonn gach planda, nó sin a mhaitear. Ach an fíor sin?

Ní fíor. Tá glac bheag de phlandaí ann atá frithsheasmhach i gcoinne RoundUp, agus, go teoiriciúil, d’fhéadfaí an ghéin a bhí freagrach san fhrithsheasmhacht a fháil ó cheann ar bith den ghlac sin, ach b’as Agrobacterium tumefaciens a bhfuarthas an ghéin a úsáideadh chun barraí RoundUp Ready a chur ar fáil. Ach ní sin iomlán an scéil. B’éigean leas a bhaint as géineacha eile chun suiteacht géin na frithsheasmhachta a dheimhniú agus a bhuanú agus ós rud é gur dóichí ná a mhalairt go gcódaíonn géin do phróitéin, próitéin nach raibh sa bhunphlanda, sin rud a chuireann as go mór do roinnt daoine. Soighe ab ea an chéad bharr a cuireadh ar fáil a raibh an tréith sin ann. Tá léite agam go bhfuil suas le 85% den soighe a chuirtear sna Stáit Aontaithe RoundUp Ready.

Scéilín beag barrúil agam faoin tionchar a bhí ag RoundUp ar thaighde Eli Lilly. Bhí feirm taighde ag an gcomhlacht fiche míle siar ó chathair Indianapolis, cathair mar a raibh na príomhshaotharlanna a raibh mise ag obair iontu. Pé ar bith é, agus mise ar tí aistriú go comhlacht eile, cuireadh gach uile thréithchineál den arbhar Indiach a raibh fáil ag Eli Lilly air ag fás i ngort mór san fheirm taighde. Fanadh go raibh na plandaí in airde dhá throigh. Ansin, spraeáladh le RoundUp iad. Planda amháin a tháinig slán agus b’ait an feic é ina sheasamh go lom díreach glas i measc a chomhphlandaí feoite, ach n’fheadar féin cén toradh praiticiúil a bhí ar an turgnamh sin. Seans maith ann gur chumasc de ghéineacha ba chúis le frithsheasmhacht an phlanda sin, toradh a chuirfeadh go mór le deacracht an taighde.

Fillimis anois ar na slite atá ann chun teacht ar thréithchineál nua de phlanda. Tá ar a laghad trí
shlí ann: trí thimpiste, trí chrosphórú agus trí bhitheolaíocht mhóilíneach.

Trí thimpiste:
Na hathruithe is tábhachtaí i gceansú arbhair, tharla siad trí thimpiste. Sa nádúr, a luaithe a aibíonn an dias ar phlanda féarach (Gramineae) scaiptear an síol, rud nach n-oireann do bhailiú an tsíl mar bhia. Tharla ar uaire, go bhfuarthas dias nár scaip an síol láithreach. Níorbh chun leasa an phlanda an t-athrú sin, ach ba do leas an chine dhaonna é agus, diaidh ar ndiaidh, bailíodh an síol óna leithéid sin d’arbhar go dtí go raibh idirdhealú suntasach idir na plandaí fiáine agus na cinn ceansaithe. Is ar an gcuma sin a ceansaíodh cruithneacht, eorna, seagal, coirce, arbhar Indiach agus rís. Timpiste a thug mé ar ar tharla, ach d’fhéadfaí tuaiplis nó tuisle a thabhairt air freisin, mar ba de thoradh míléamh ar DNA an phlanda a fágadh an dias i staid neamhscaipeach (non-shattering).

Trí chrosphórú:
Agus mé im óige, níorbh annamh do stoirm báistí barr arbhair a leagadh, é sleabhctha (lodged). Tháinig feabhas mór ar an scéal nuair a crosphóraíodh arbhar gearrshifín (short stemmed) leis an gcineál fadsifín a bhítí ag fás ag an am. Ar an gcaoi chéanna thángthas ar thréithchineálacha nua de chruithneacht a bhí frithsheasmhach i gcoinne na smoirte dhuibhe, (Puccinia graminis tritici) (black stem rust). Faoi láthair na huaire, áfach, tá cineál smoirte ar a dtugtar Ug99 ag déanamh slad ar chruithneacht sa Afraic agus sa Mheánoirthear agus, go bhfios dom, níl leigheas ar an ngalar seo fionnta fós. N’fheadar faoi láthair an trí chrosphórú nó trí bhitheolaíocht mhóilíneach a thiocfar ar an leigheas sin.

Trí bhitheolaíocht mhóilíneach:
Leis an dul chun cinn suntasach atá déanta ar mhodhanna chun géanóm iomlán a sheicheamhú (sequencing an entire genome), is féidir teacht ar ghéineacha a bhronnann tréithe ar leith ar phlandaí: iad a bheith ábalta fás ar bheagán uisce, mar shampla. Sampla eile is ea tréithchineál ríse a bhfuil vitimín D sa síol. Pé rud faoin gcéad sampla a luaigh mé thuas, ní dóigh liom gurbh fhéidir an dara ceann a thabhairt chun críche in éagmais na bitheolaíochta móilíní.

Só, a chairde, cad é an tátal a bhainfidh sibh as a bhfuil scríofa agam thuas? An gcreidfidh sibh fós gur rud le seachaint iad bianna géinathraithe, nó an nglacfaidh sibh leis an tuairim gur bealach é an géinathrú a oireann ar uaire d’fhuascailt faidhbe nach bhfuil bealach ar bith eile ann chun tabhairt fúthu? Is léir mo thuairim féin, ach ní lia duine ná tuairim.

Thursday, June 4, 2009











An Garraíodóir agus Cosantóir na mBilí.



(Ár gcoill bheag i bpictiúr a haon, an radharc ó dheas sa dara ceann. Ceapacha ardaithe i bhfad siar in uimhir a haon.)

Is ar chúl an tí atá formhór ár n-acra talún. Ag dearcadh dom ó thuaidh tá crainn mhóra thaobh teorann ár gcomharsan. Soir tá ár gcoill bheag, caoga bliain ar a laghad ag gach ceann díobh, agus ó dheas tá, arís, crainn arda ár gcomharsan eile. Sea, tá muid teanntaithe, iata isteach, ag crainn. Ag bun an ghairdín tá píosa beag talún sa chúinne thoir thuaidh a d’fhaigheadh dreas maith gréine i rith an lae agus b’ansin a chuir mé súnna craoibhe, asparagas, agus fraocháin ghorma ag fás. I gceapacha ardaithe sa láthair chéanna bain mé barraí maithe prátaí, oinniúin, cairéid agus a leithéid eile.

Fillimis anois ar na crainn. Fásann siad, téann siad in airde agus i leithne agus is ag leathnú a bhíonn a scáth ó bhliain go chéile. Deich mbliana ó shin bhain mé 30 kilo de shúnna craoibhe, ach anuraidh ní raibh agam ach deich kilo. Ceithre bliana ó shin bhí raidhse trátaí agam sa chaoi go raibh orm an farasbarr a bhronnadh ar na comharsana i ndiaidh dom caoga kilo a channú. Anuraidh ní raibh thar 5 kilo san iomlán agam. Níl trácht a thuilleadh ar chairéid nó ar oinniúin.
Anois, is ionúin liom crainn, go mór mór na cinn mhaorga, an dair agus an hicearaí, ach tá siad ar tí mé a dhíbirt ó mo ghairdíní glasraí a bhfuil a leath díobh faoi raithnigh éagsúla faoi láthair. Raithnigh? a deir tú. Sea, ach sin ábhar ailt eile. An fhuascailt? Cúpla crann a leagadh. An fhadhb? Cosantóir na mBilí, mo ghrá geal, mo chéile, an té is ionúine liom ná na crainn, ná na glasraí. I gcás mar seo is fiú ceann de mhanaí Talleyrand a thabhairt chun chuimhne: "Surtout, pas trop de zèle." Idirbheartaíocht atá ar siúl againn le dhá bhliain anuas a bheidh mar thoradh uirthi (más is gceart a dhéantar í) réiteach chomhshásúil: géillimse seo duitse agus géilleann tusa siúd domsa. Seo scenario amháin, ach cuimhnigh go bhfuil céad, míle, milliún díobh ann agus n’fheadar fós cén cruth a bheidh ar an réiteach, más ann dó.
“Dhá aiteal, dhá dhair agus dhá chonbhaiscne le leagadh.”
“Dhá aiteal.”
“Dhá aiteal, dhá dhair, conbhaiscne amháin agus ualach múirín.”
“Dhá aiteal, dair amháin agus ceapach ardaithe nua.”
“Dhá aiteal, dair amháin, an cheapach ardaithe agus ceathrúmhéadar ciúbach de mhúirín.”
“Aiteal amháin, dair amháin maille leis an gceapach nua agus leathmhéadar de mhúirín.”
Réiteach?

Wednesday, June 3, 2009

An Cheimic............


Mar atá ráite agam ar mo bhlag, ba cheimiceoir mé agus chaith mé breis is tríocha bliain mar cheimiceoir orgánach, mar cheann feadhna/foirne agus mar leasuachtarán taighde i gcomhlachtaí cógaiseolaíochta éagsúla anseo sna Stáit Aontaithe. Ó scoir mé den cheird sin tá méadaithe ar mo shuim sa scríbhneoireacht, sa gharraíodóireacht agus ó am go chéile i litríocht na Gaeilge, sa MheánGhaeilge agus sa tSeanGhaeilge, ach seachas mo shuim sa Dán Díreach, a bhuí sin do Damian McManus, is beag m’eolas fós ar na gnéithe sin den teanga. Foilsíodh an píosa thíos in Comhar, Deireadh Fómhair, 2005, tráth nach raibh na polaiteoirí agus a lucht tacaíochta ar cur isteach ar eagarthóireacht na hirise.

An Cheimic, An Dán Díreach agus An Chócaireacht

Le Seán O’Connor

Bliain nó dhó ó shin bhíos ag caint le cara liom a dúirt go raibh mac leis chun tabhairt faoin Eolaíocht san ollscoil, faoin gCeimic ach go háirithe. N’fheadar cad a spreag ag an am mé, ach d’fhiafraigh mé de conas a d’éirigh leis an mac sna teangacha san Ardteist.
“Go measartha maith,” ar sé, “ach tuige tú ag díriú ar na teangacha agus an Cheimic faoi chaibidil againn?”
“Níl mé cinnte cad a spreag mé,” mar fhreagra agam air, “ach tá nóisean éigin ag borradh im cheann istigh, ach ní léir dom fós cad é.”

Well, d’fhill mé ó am go ham ar an ábhar smaointe sin ach, arís, níor ghlan na scamaill dem intinn. Ansin, leathbhliain ó shin, dhúisigh mé i lár na hoíche agus fuascailt na faidhbe agam. Is teanga í an Cheimic, a bhfuil gramadach, comhréir, infhilleadh, litríocht, filíocht agus áilleacht dá cuid féin ag baint léi. Agus an codladh am scuabadh chun siúil, bhuail smaoineamh eile mé. Más teanga í an Cheimic, sé atá sa tsintéis orgánach ná an Dán Díreach.

Sular scoir mé den obair blianta beaga ó shin bhí breis is tríocha bliain caite agam mar cheimiceoir taighde i dtionscal na cógaiseolaíochta. Níor shaoi den chéad ghrád sa Cheimic mé. Siad seo na teidil a thagann anuas dúinn ó ré an Dáin Dhírigh: Ollamh, Ánruth, Clí, Cano, Dos, Macfhuirmid agus Fochloc. Cinnte, níorbh Ollamh mé, ach cén teideal a d’fheilfeadh domsa? Déarfainn gur Chlí den chuid is mó mé ach gurbh Ánruth mé uair nó dhó le linn mo shaol taighde. Cuma, mar bhí aithne mhaith agam ar cheimiceoirí arbh Ollamh cruthanta sintéise gach duine díobh, agus mé i gcónaí faoi dhraíocht agus iad ag cur síos ar shlite nua a bhí ceapaithe acu chun comhdhúil a chur le chéile.

I ngach comhdhúil cheimiceach tá feidhmghrúpaí, na grúpaí ar féidir athrú ceimice a chur i bhfeidhm orthu. Go fiú i gcomhdhúil bheag d’fhéadfadh deich ngrúpa éagsúla a bheith inti agus saintréithe agus imoibríocht dá chuid féin ag gach grúpa. Sé a bhíonn le déanamh ag an gceimiceoir ná athrú a dhéanamh ar ghrúpa amháin gan na grúpaí eile a chur as a sainriocht.

Dar le daoine áirithe, is geall le cluiche fichille a leithéid de shaothar, mar i gcónaí sé a bhíonn ag déanamh scime don cheimiceoir ná “Má dhéanaim seo, cad tharlóidh dó siúd, nó an féidir é a chosaint?” Tharlódh gur féidir agus sin an chéad chéim i sraith céimeanna a d’fhéadfadh fiche céim a bheith inti. I gcónaí agus duine ag meá imoibrithe cheimicigh, caitear a thionchar a mheas ar gach grúpa eile sa chomhdhúil. Agus b’in a chuir ag smaoineamh ar an Dán Díreach mé.

Sa Dán Díreach, má athraíonn an file go fiú siolla, ní áirím focal, i líne ar bith, seans maith ann go gcuirfear an mheadaracht as riocht. Líon na siollaí, rialacha na meadarachta atá idir lámha aige, uaim, comhardadh (briste agus slán), rinn agus airdrinn, amas, uaithne agus bá, gan trácht ar an dúnadh. Tá an file teanntaithe ag na riachtanais seo agus a chomhfhilí le bheith sa mhullach air má sháraítear ceann ar bith díobh.

Sea, ar mé liom féin, an codladh am sciobadh ar siúl, sin iad na leaideanna a bheadh uainn agus muid ag iarraidh teacht ar scéim nua shintéise. Chonacthas dom iad, gach neach díobh ina luí siar ina oifig féin sa tsaotharlann, an solas múchta, na súile druidte, iad ag cumadh is ag athrú, ag meá is ag scriosadh go dtí go nochtann duine díobh agus go ndruideann leis an gclár dubh chun a scéim shintéise a bhreacadh síos, féachaint an bhfuil locht ag éinne uirthi.

Claonann a chomhshaoithe i dtreo an chláir dhuibh, a monabhar siosarnach mar thionlacan cúlrach do scríobadh na cailce: struchtúr i ndiaidh struchtúir, imoibriú i ndiaidh imoibrithe, líne ar líne, ina ranna. Agus aghaidh an chláir dhuibh líonta aige, tiontaítear droim ar aghaidh é agus leantar leis an scéim.

“Bhur léirmheas?” arsa an t-údar, smear d’allas le feiceáil ar a éadan. Tost ar feadh scaithimh. Ansin,
“Mínigh.”
“Deacair.”
“Costasach?”
“Neamhthriallta.”
“Suimiúil.”
“Úrnua.”
“Ceannródaíoch.”
“Seoigh.”
“Samhailteach.”
“Taibhseach.”
“Thar a bhfaca mé riamh.”
Agus ar dheireadh thiar, táthar ar aon intinn.
“Álainn.”
Agus cad a bheidh aige mar aitheantas ar an éacht chruthaitheach seo? Bó, a deir tú? Avae leat!

An Duais Nobel d’Eochaidh Ó hEódhasa as Gabolga-taicsin (aka Tetrodotoxin) a shintéisiú.
“Is geall le filíocht den scoth an tslí a leanann na céimeanna áille samlaitheacha sintéise ar shála a chéile go dtí go sroichtear an sprioc,” dar leis an gCoiste Nobel.

Agus cad fúinne, muidne nach bhfuil ar ár gcumas na hadaimh a chur ag rince go foirfe? Cleachtaimid an t-óglachas, ar ndóigh, muid ag iarraidh, lá i ndiaidh lae, aithris a dhéanamh ar na déithe. Lag-iarracht, cinnte, ach iarracht mar sin féin. OK, a deir sibh, ach tuige gur luaigh tú an chócaireacht?

Agus mé éirithe le tamall as an obair, fuaireas cuireadh chun cóisire agus bhí buíon dem iar-chomhleacaithe i láthair, ceimiceoirí iad uilig. Cuid acu scortha cheana féin, cuid ag obair fós. Arsa duine díobh siúd liom agus é ag síneadh beorach chugam:
“Cad a bhíonn agat mar chaitheamh aimsire anois?”
“Ó,” a deirimse, “tá go leor idir lámha agam idir ghiotaí scríbhneoireachta, bheagán múinteoireachta, na garraithe agus an chócaireacht.”
Níor thúisce an focal cócaireacht luaite agam nó gur bhailigh triúr nó ceathrar eile thart orainn.
“Sea, an chócaireacht,” a deirimse. “Tá mé ag ceapadh go dtaitníonn an chócaireacht liom mar tá inti macalla, mar a déarfá, dem thaighde saotharlainne. Leanaim oideas, blaisim, rithim an turgnamh an athuair le mion-athruithe, blaisim arís. Athrú beag eile, agus ar dheireadh thiar thall, déanaim mo chuid féin de.”
“Mó dhála féin,” arsa beirt den chomhluadar d’aon ghuth.
“An bhfuil moladh ag éinne agaibh,” arsa duine díobh, “faoin tslí is fearr chun rís basmati a réiteach agus cad iad na foinsí is fearr spíosraí?”

Mé ag feadaíl liom ar mo shlí abhaile ón gcóisir, mar chonacthas dom gurbh eiseamláir é seo den rud ar a dtugtar ‘rotha mór an tsaoil’: mé im óige sa chistin, ag foghlaim óm mháthair conas oideas a leanúint, mé ag dul leis an gCeimic; mé á cleachtadh, mé fillte anois ar an gcistin, garmhac liom ag foghlaim uaim conas arán caiscín a dhéanamh.
“Cad faoi glac rísíní a chur leis an tráth seo,” ar sé, “féachaint an gcuireann siad leis an mblas?”
“Rithimis an turgnamh,” a deirimse, “féachaint cad is toradh dó.”

Sunday, May 31, 2009

An Garraíodóir agus na Beacha Fiáine



Ar an taobh ó dheas den teach, i gcoinne balla an gharáiste, tá trí chrann thorthaí agam, iad á dtraenáil agam i bhfoirm espalier, sé sin le rá fás déthoiseach orthu seachas tríthoiseach mar is nádúr dóibh (pictiúr a haon). An crann is sine orthu, is crann piorra áiseach é (Pyrus pyrifolia). Na cinn eile is crainn silíní iad a deirtear fúthu go bhfuil siad féinphailnithe. Ní hamhlaidh don chrann piorra. Le blianta beaga anuas, tá líon na bpiorraí dulta i laghad agus níl de mhíniú agam air sin ach go bhfuil easpa pailniú ar na bláthanna. An Nollaig seo caite bronnadh ‘teach beach’ orm. É le feiceáil crochta ar an mballa sa phictiúr. Ní ann le fírinne ach cnuasach de giotaí bambú sáite isteach i bhfráma. Agus na crainn ar tí bláthú, chrochas an teach féachaint cad a tharlódh. Láithreach thosaigh na beacha fiáine (Osmia lignaria) ag taithí an tí. Lá gréine is iontach le feiceáil iad ag teacht is ag imeacht, gach beach dírithe ar a tollán féin, seachas beach amháin nach cuimhin léi cad is tollán di. Dealraíonn gur baineannach iad na hoibrithe go léir. Níl de chúram saoil ag na beacha fírinneacha ach bheith ag ithe, ag ól agus ag bualadh leathair. Iompraíonn an bheach pailin agus neachtar isteach go cúl an tolláin agus nuair a bhíonn a dóthain suite aici, leagann sí dhá ubh agus séalaíonn sí an t-iomlán le pluga láibe. Is gnáth gur baineannach iad na beacha a thiocfaidh as an gcuid sin den tollán. Leantar leis and obair: bia, uibheacha, pluga, go dtí go mbíonn an spás go léir líonta aici. (pictiúr a dó) Na huibheacha deireanacha, is astu siúd a thiocfaidh na beacha fireannacha le go mbeidh scata díobh ann le fáilte a chur roimh na beacha baineannacha nuair a thiocfaidh siad amach an bhliain seo chugainn. Faoi theacht an fhómhair beidh beach nó dhó i ngach earnáil den tollán, iad faoi gheimhriú go dtaga deireadh mí Aibreáin. OK, is leor sin d’eolaíocht. Sí an cheist atá agaibh ná an raibh aon fheabhas ar an ‘fruit set’? Ó, by Dad, bhí, agus a thrí oiread de mhionphiorraí agam i mbliana ná mar a bhí agam anuraidh.